شخصیت هامذاهب

آشنایی با زندگینامه علامه محمدباقر مجلسی

ولادت‏ و خانواده

محمد باقر، فرزند محمد تقى، فرزند مقصود على مجلسى، معروف به «علامه مجلسى» و «مجلسى ثانى» در سال ۱۰۳۷‌قمری در شهر اصفهان دیده به جهان گشود.
خاندان علامه مجلسى از جمله پر افتخارترین خاندان‌هاى شیعه در قرن‌های اخیر است. در این خانواده نزدیک به یک‌صد عالم وارسته و بزرگوار دیده مى‌‏شود. جد بزرگ علامه، عالم بزرگوار، حافظ ابو نعیم اصفهانى صاحب کتاب‌هایى مانند‏ «تاریخ اصفهان» و «حلیه الأولیاء» است.
پدر علامه، محمد تقى مجلسى، معروف به «مجلسى اول»(۱۰۰۳- ۱۰۷۰ ق) صاحب کرامات و مقامات معنوى و روحى بلند است. او محدّث و فقیهى بزرگ است و کتاب‌هایى نیز تألیف نموده است.
محمد تقى مجلسى(پدر علامه مجلسی) شاگرد شیخ بهایى و میر داماد است. او در علوم مختلف اسلامى صاحب نظر بود و در زمان خویش مرجعیت تقلید را به عهده داشت. مجلسی اول در کنار مرجعیت، از اقامه نماز جمعه و جماعت نیز غفلت نمى‌‏کرد و امام جمعه اصفهان بود.

مقام علمی

علامه مجلسى از جمله بزرگانى است که از جامعیت خاصى برخوردار بود. او در علوم مختلف اسلامى؛ مانند تفسیر، حدیث، فقه، اصول، تاریخ، رجال و درایه سرآمد عصر بود. نگاهى اجمالى به مجموعه عظیم «بحار الأنوار»[۱] این نکته را به خوبى آشکار مى‌‏سازد.
این علوم در کنار علوم عقلى؛ نظیر فلسفه، منطق، ریاضیات، ادبیات، لغت، جغرافیا، طب، نجوم و علوم غریبه از او شخصیتى ممتاز و بى‌‌‌نظیر ساخته است. نظرى گذرا به «کتاب السماء و العالم» در بحار الأنوار این جامعیت را به خوبى نمایان مى‌‏سازد.
علامه ریزبینى و نکته سنجى‌‏هاى بسیار زیبایى پیرامون روایات مشکل دارد. بیان‌هاى علامه در ذیل روایات و آیات قرآن بسیار دقیق و زیبا است.
علامه مجلسى، علاوه بر علومى نظیر روایات اهل بیت(ع) در فقه نیز تبحرى بالا داشت.شخصیت معنوى ‏علماى دین نه تنها از استاد خود درس علم و دانش مى‌‏آموزند، بلکه سیر و سلوک معنوى خویش را زیر نظر اساتید عارف سپرى مى‏‌نمایند. علامه مجلسى همزمان با طى مدارج علمى و سریع‌تر از آن، مدارج معنوى و کمالات روحى را پیمود که این ادعا با مرورى بر سجایاى اخلاقى ایشان کاملاً روشن مى‌‏شود.

از جمله خصائص بارز اخلاقى علامه مى‌‏توان به این موارد اشاره نمود:

۱. زیارت: علامه به «زیارت» ائمه هدى(ع) اهمیت فراوان مى‌‏داد و با وجود مشکلات آن زمان و امکانات بسیار ابتدایى براى مسافرت، چندین بار به زیارت ائمه مدفون در عراق، بقیع و مشهد مقدس نائل شد و هر بار مدتى طولانى در جوار آن بزرگواران سکنا گزید. او چند بار نیز به زیارت خانه خدا مشرف شد.

۲. توسل: توجه خاص به توسل معصومین(ع) باعث گردید علامه مجلسى پیرامون ادعیه و زیارات مطالب فراوانى در بحار الانوار بیاورد و به جز آن، چند کتاب مستقل نیز در موضوع ادعیه و زیارت تألیف نماید از جمله: «زاد المعاد» که مرجعى مهم در کتب ادعیه متأخر است. «تحفه الزائر»، ترجمه‌‏هایى از زیارت جامعه کبیره، دعاى سمات و… .

۳. زهد و پارسایى: یک ویژگى بسیار مهم در زندگى این بزرگ مرد، زهد و پارسایى و ساده زیستى او است. علامه در عهد صفوى مى‌‏زیست و «شیخ الاسلام» حکومت صفوى بود و در یک کلام، تمام امکانات دولت در اختیار او بود، اما با همه اینها زندگى شخصى علامه در نهایت زهد و سادگى سپرى مى‏‌شد.[۲]

۴. تواضع: تواضع علامه مجلسى از دیگر خصائص او است. علامه هیچ‌گاه به مقام اجتماعى و بالا و پایین بودن موقعیت یا سنّ افراد نگاه نمى‌‏کرد. او از سید على خان مدنى، شارح گران‌قدر «صحیفه سجادیه» مطالب فراوانى در بحار آورده است، در حالی‌که سید على خان پانزده سال کوچک‌تر از علامه بوده و از حیث مقام و منزلت اجتماعى هم به او نمى‌‏رسید.خلاصه این‌که جمع شدن همه این خصایص روحى و کمالات معنوى با علم و دانش گسترده علامه، از او شخصیتى ممتاز ساخته بود.

اوضاع سیاسى‏

علماى بزرگوار شیعه در طول تاریخ با وجود فشارها و محرومیت‌‏ها و اختناق‌هاى فراوان زحمات ارزنده‌‏اى کشیده و آثارى گرانبها به یادگار نهاده‌‏اند. آنان با خون دل خوردن‌‏ها و زحمات طاقت فرسا نهال تشیع را آبیارى نمودند و این میراث عظیم پیامبر(ص) را به ما رساندند.

در این بین هرگاه اوضاع نسبتاً مساعدى فراهم مى‌‏شد و فشارها علیه شیعیان کم مى‌‏شد، شاهد شکوفایى بى‏نظیر فقها و علما و فیلسوفان شیعه هستیم.

از جمله این موقعیت‌ها عصر شیخ مفید و شیخ طوسى را در حکومت آل بویه مى‌‏توان برشمرد. همچنین دوره صفویه و زمان علامه مجلسى شاهدى صادق بر این گفتار است.
علامه مجلسى با عنایت به انتساب شاهان صفویه به تشیع و این‌که آنان خود را منسوب به ائمه(ع) مى‌‏دانستند بیشترین استفاده را در جنبه‏‌هاى مختلف نمود. تألیف بزرگ‌ترین دائره المعارف حدیث شیعه در غیر از چنین زمانى و با فقدان امکانات اقتصادى بسیار دشوار مى‌‏نمود.

جایگاه اجتماعى

‏علامه مجلسى در میان مردم از نفوذ بى‌‌سابقه‌‏اى برخوردار بود. او با علم سرشار و نفوذ معنوى خود مردم را به مساجد کشاند.

علامه در سلاطین صفوى هم نفوذ بالایى داشت. او با تدبیر خویش در زمان سلاطین صفوى کشور را از حمله و تجاوز دشمنان حفظ نمود. دقیقاً پس از وفات علامه مجلسى بود که کشور دچار هرج و مرج شد و افغان‌ها به ایران حمله کردند و حکومت صفویه را سرنگون نمودند. او با استفاده از اقتدار اجتماعى و سیاسى خویش بسیارى از نسخه‌‏هاى کمیاب کتب قدما را استنساخ کرد و میراث عظیمى از تشیع را از نابودى نجات داد.

مسلک علمى‏

علامه مجلسى روشى معتدل ما بین اصولى و اخبارى داشت. او در عین این‌که مُحَدّثى بزرگ بود به علوم عقلى هم توجهى خاص داشت.

او از جمله بزرگانى است که علوم عقلى؛ همچون فلسفه را خوانده و از اساتید این علوم محسوب مى‌گشت و در عین حال همه چیز را در منبع و سرچشمه وحى یافت و تمام همت خویش را به نشر روایات معصومین(ع) اختصاص داد. تنها حساسیت علامه به انحرافات در دین بود. او که در زمان خویش شیوع صوفیگرى را مى‌دید دست به مبارزه‌‏اى قاطعانه با برخی آموزه‌های انحرافی تصوف زد و در این مسیر با استعانت از اهل بیت(ع) به پیروزى چشمگیرى نائل شد.

شیخ الاسلام اصفهان‏

علامه مجلسى در سال ‏۱۰۹۸هـ.ق از سوى شاه سلیمان صفوى به سمت شیخ الاسلامى اصفهان منسوب شد. شیخ الاسلام بالاترین و مهم‌ترین منصب دینى و اجرایى در آن عصر بود.
او قاضى و حاکم در مشاجرات و دعاوى بود. تمام امور دینى زیر نظر مستقیم او انجام می‌شد و تمام وجوهات به محضر او فرستاده مى‌‏شد. شیخ الاسلام سرپرستى درماندگان و ایتام و… را نیز برعهده داشت.
نکته مهم در این‌جا آن است که علامه این منصب را با اصرار و التماس شاه پذیرفت و در همان مجلس، شاه چند بار کلمه التماس را بر زبان آورد تا علامه راضى به پذیرفتن این منصب گردد. علامه تا پایان عمر خویش عهده‌دار این وظیفه مهم بود.

اساتید

متأسفانه با آن که اطلاعات ما در مورد زندگى علامه مجلسى فراوان است، پیرامون اساتید او اطلاع کمى در دست داریم. البته مشایخ روایت علامه را مى‌‏شناسیم اما این‌که علامه محضر درسى چه کسانى را درک کرده مبهم است.
از جمله اساتید و مشایخ نقل علامه‌‏اند:
۱. پدرش محمد تقى مجلسى(متوفاى ۱۰۷۰ هجرى)، استاد علامه در علوم نقلى
۲. مرحوم آقا حسین خوانسارى(متوفاى ۱۰۹۸ هجرى)، فرزند آقا جمال، استاد علامه در علوم عقلى
۳. مولا محمد صالح مازندرانى(متوفاى ۱۰۸۶ هجرى)
۴. ملا محسن فیض کاشانى(متوفاى ۱۰۹۱ هجرى)
۵. شیخ حرّ عاملى مؤلف کتاب وسائل الشیعه(متوفاى ۱۱۰۴ هجرى).

شاگردان

‏بیش از یک‌هزار نفر از طلاب و دانش پژوهان از محضر پر فیض علامه مجلسى استفاده نموده‌اند. علامه اجازه‌هاى فراوانى نیز به شاگردان خویش داده است.

از جمله شاگردان علامه‌‏اند:
۱. سید نعمت اللّه جزائرى ۲. جعفر بن عبد اللّه کمره‏‌اى اصفهانى ۳. زین العابدین بن شیخ حرّ عاملى ۴. سلیمان بن عبد الله ماحوزى بحرانى ۵. شیخ عبد الرزاق گیلانى ۶. عبد الرضا کاشانى ۷. محمد باقر بیابانکى ۸. میرزا عبد الله افندى اصفهانى مؤلف محترم ریاض العلماء ۹. سید على خان مدنى مؤلف گرانقدر ریاض السالکین(شرح صحیفه سجادیه علیه السلام) ۱۰. شیخ حرّ عاملى ۱۱. ملا سیما، محمد بن اسماعیل فسایى شیرازى ۱۲. محمد بن حسن، فاضل هندى و…

تألیفات

‏علامه مجلسى عمرى بسیار پر برکت داشت. او در عمر ۷۳ ساله خویش بیش از یک‌صد کتاب به زبان فارسى و عربى نوشت که تنها یک عنوان آن بحار الأنوار است با ۱۱۰ جلد و عنوان دیگر مرآه العقول با ۲۶ جلد.
حدود ۴۰ کتاب نیز به ایشان نسبت داده شده است.
اولین تألیف علامه را کتاب«‏الأوزان و المقادیر» یا «میزان المقادیر» دانسته‌‏اند که در سال‏۱۰۶۳ تألیف شده. آخرین تألیف ایشان هم کتاب ‏«حق الیقین»‏ است مربوط به سال ‏۱۱۰۹ هجرى، یعنى یک سال قبل از وفات ایشان.
برخى کتب علامه عبارت‌اند از:
۱. بحار الأنوار، که یک مجموعه بزرگ روایى و تاریخى است و در ضمن آن تفسیر بسیارى از آیات قرآن کریم هم آمده است.
۲. مرآه العقول‏، شرح کافى ثقه الاسلام کلینى است در ۲۶ جلد.
۳. ملاذ الأخیار، شرح تهذیب شیخ طوسى است در ۱۶ جلد.
۴. الفرائد الطریفه، شرح صحیفه سجادیه علیه السلام است.
۵. شرح أربعین حدیث‏، که از بهترین کتب در این موضوع مى‌‏باشد.
۶. حق الیقین‏، در اعتقادات است و به زبان فارسى نوشته شده. علامه چندین کتاب کلامى دیگر نیز دارد.
۷. زاد المعاد، در اعمال و ادعیه ماه‌ها
۸. تحفه الزائر، در زیارات
۹. عین الحیاه، شامل مواعظ و حکم برگرفته از آیات و روایات معصومین(ع)
۱۰. صراط النجاه
۱۱. حلیه المتقین‏، در آداب و مستحبات روزانه و در طول زندگى
۱۲. حیاه القلوب‏ در تاریخ پیامبران و ائمه علیهم السلام در سه جلد
۱۳. مشکاه الأنوار، که مختصر حیات القلوب است
۱۴. جلاء العیون‏ در تاریخ و مصائب اهل بیت علیهم السلام
۱۵. توقیعات امام عصر عجل الله تعالى فرجه الشریف همراه با ترجمه آنها.
۱۶. کتب فراوانى به‌ عنوان ترجمه احادیث خاص مانند ترجمه توحید مفضل و…
نکته قابل توجه در آثار علامه مجلسى آن است که ایشان اکثر عناوین کتبش را کتاب‌هاى فارسى تشکیل مى‌‏دهد و این نکته توجه علامه را به هدایت جامعه خویش که فارسى زبان بودند به خوبى نشان مى‌‏دهد.( گرچه کتب عمده و منبع، همچون بحار الأنوار و مرآه العقول عربى هستند).

وفات

‏علامه مجلسى پس از ۷۳ سال عمر با برکت، در شب ۲۷ رمضان سال ‏۱۱۱۰ هجرى در شهر اصفهان دیده از جهان فرو بست و به سرای باقی شتافت.[۳] 


[۱]. ر.ک: «ویژگی ها و امتیازات بحارالانوار»، سؤال ۱۴۵۸۱.

[۲]. ر.ک: «علامه مجلسی مداح حکومت صفویه یا مروج تعالیم دینی»، سؤال ۱۳۳۹۶.

[۳]. ر ک: امین عاملی‏، سید محسن، اعیان الشیعه، ج ۹، ص ۱۸۲ – ۱۸۴، بیروت، دار التعارف للمطبوعات‏، ۱۴۰۶ق؛ حسینی جلالی، سید محمد حسین، فهرس التراث، ج ۲، ص ۲۳ – ۲۷، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۲ق؛ سبحانی، جعفر، موسوعه طبقات الفقهاء، ج ۱۲، ص ۳۵۰ – ۳۵۴، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۴۱۸ق.

ارسالی از : حسین رضایی

برچسب ها
نمایش بیشتر

ســــۆزی میــــحڕاب

سایت ســــۆزی میــــحڕاب در آذرماه 1392 با همت جمعی از اهل قلم خوشنام و گمنام تاسیس شد ســــۆزی میــــحڕاب بدون جنجال و در اوج عملگرایی به ترویج مبانی میانه روی می پردازد ســــۆزی میــــحڕاب با هیچ جریان و هیچ احدی درگیری ندارد ســــۆزی میــــحڕاب رسالتی جز همزیستی و دگرپذیری ندارد

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن