اندیشه ،دعوت

روش «گفتگو» در دعوت اسلامی

دکتر هند بنت مصطفی
گفتگو چنین تعریف می شود: تبادل سخن میان دو یا چند نفر بصورت پرسش و پاسخ با تعیین موضوع و هدف از گفتگو؛ که گاهی منتج به نتیجه و برخی اوقات هم اقناع هیچ کدام را به دنبال نخواهد داشت. [۱]
این روش روشِ مهمی در دعوت اسلامی برای دستیابی به اطلاعات بیشتر و رسیدن به حقیقت و پیروزی حق بر باطل می‌باشد. [۲]
گفتگو یک روش‌ منطقی است که روی عقل تمرکز دارد و به تفکر و تدبر و ارزیابی دعوت می کند[۳]

این روش در قرآن هم فراوان یافت می‌شود[۴] و پیامبران نیز در برخورد با قوم‌شان آن را بکار برده [۵] و رسول الله (ص) این روش را بسیارداشت؛ سیره و شرح حال زندگی او به خوبی گویای موضع گیری و واکنش حکیمانه ایشان است و نشان می‌دهد که چگونه با قومش به گفتگو و استدلال پرداخته است.[۶]

زمینه‌های بکار بردن روش گفتگو:

زمینه‌ و شکل‌های گفتگو متعدد ولی آنچه نوع و زمینه آن را مشخص می کند، هدفی است که بمنظور دستیابی به آن دنبال می‌شود که در ذیل به انواع آن اشاره می‌کنیم:
۱- گفتگوی استجوابی (توضیح خواهی)
این روش معمولا بصورت سؤال وجواب از سوی یک نفر صورت می گیرد، و برای فهمیدن چیزی و درخواست توضیح در مورد آن بکار می رود.
۲- گفتگوی اقناعی
گفتگوی اقناعی در گفتگوی خصوصی شکل می گیرد و از آسان ترین راههای قانع نمودن است [۷]، چون این نوع گفتگو از تشویش جمعی در اطراف دانشجو بدور است، و چون به دعوتگر امکان می دهد که شبهه های موجود را یکی یکی نزد دانشجو خنثی و دفع نماید.
۳- گفتگوی توضیحی
ولی گفتگوی توضیحی زمانی مورد استفاده واقع می‌شود که اختلاف دیدگاه در میان طرفین گفتگو بوجود بیاید و یکی از آن دو تلاش کند با دیگاهش طرف دیگر را قانع کند؛ بنابراین نظرات و دلایلی را که دیدگاه او را ترجیح می‌دهد را تقدیم می کند، و این چیزی است که در میان مردم زیاد واقع می شود و سخن آخر را کسی بیان می‌کند که از لحاظ دلیل قویترین و از لحاظ بیان زیباترین باشد.
۴- گفتگوی آموزشی و توجیهی
دعوتگر این نوع گفتگو را برای استخراج حقایق علمی که از زبان کسانی که آنها را دعوت می‌کند بکار می‌برد؛ طوریکه دین را در قالب سؤال و جواب به آنها یاد می‌دهد و ذهن آنها پس از علاقه‌مند نمودن روحیه‌هایشان به دریافت حقایق گشوده می‌شود؛ نمونه آن حدیث مشهور حضرت جبرائیل(علیه السلام) است وقتی نزد نبی اکرم (ص) آمد[۸] اصول دین را در قالب سؤال و جواب به ایشان عرضه نمود.

مقتضیات روش‌های موفقیت آمیز گفتگو:
موفقیت آمیز بودن روش‌های گفتگو در عرصه دعوت دانشجویان در دوره دوم تحصیلی، امور ذیل است:
۱-اخلاص و درخواست حق:
دعوتگر هنگام اقدام نمودن به وظایف دعوت بایستی اخلاص داشته باشد؛ نه بخاطر پیروزی و شکست دادن طرف یا برتری بر دیگران و خودنمایی از لحاظی فرهنگی و یا فصاحت در گفتگو؛ بر دعوتگر لازم است که از شانس آزمایی خویش دوری کند زیرا حق خواهی می‌طلبد که حقیقت آشکار شود هرچند بر زبان طرف دیگر باشد.
۲-رعایت نمودن آداب اخلاقی و رفتاری در گفتگو:
بر دعوتگر لازم است که آداب رفتاری و گفتاری در گفتگو را رعایت کند و از جمله این آداب:
الف: حفظ زبان از دروغ گفتن حتی هنگام احساس ضعف دلایل
ب: دوری از خشم و قهر در حد امکان
ج: بکار گیری نرمی و امانت داری در گفتگو در بیان و نقل قول از دیگران.
و از جمله آداب عملی گفتگو تبسم، پایین آوردن صدا، گوش دادن و سکوت، خودداری از قطع نمودن سخن طرف وخودداری از آشکار و برجسته نمودن اشتباهات آن.
رعایت این نکات باعث ایجاد جوی پر از الفت و محبت خواهد شد و بیشتر می‌تواند موثر واقع گردد.
۳-رعایت آداب علمی گفتگو:
رعایت آداب علمی گفتگو در میانه توضیح و تبیین و بکار بردن روش‌های علمی همانند بکارگیری مقایسه‌ها، تشبیه و ضرب المثل‌هایی که به فهم مخاطب کمک بیشتری می‌کنند، پدیدار می‌شود.
همچنانکه تدریج در گفتگو، سخن گفتن و صحبت نمودن از لحاظ شروع، از جمله آداب ثابت بحساب می آیند؛ توجّه و اهتمام به اعتبار دهی از جنبه علمی و مستند نمودن و رعایت تفاوت‌های فردی که در میان دانشجویان وجود دارد، اهداف گفتگو را بیشتر محقق می سازد، و این امر جز در خلال شناخت مناسب نسبت به آنها و سطح دستاوردهای علمی آنها متحقق نمی‌شود.

۴ -رعایت آداب روحی گفتگو:
براستی طبیعت روحی دانشجو از گفتگو و مباحثه متأثر می شود، بنابر این دعوتگر بایستی آداب روحی گفتگو را در اثناء آنچه در ذیل می آید رعایت نماید:
۱-۴- تدریج در گفتگو با تکیه بر نقاط اتّفاق و پرهیز از نقاط اختلاف تا در همان آغاز گفتگو به بن بست نرسد، نفرت، کینه، مبارزه طلبی و مخالفت بوجود نیآید و موجب ضرر برای دانشجو و دعوتگر نشود.
۲-۴- دعوتگر بایستی به دانشجو و مخاطب خود جایگاه، محبت و تواضع نشان دهد؛ مثلا: به زیباترین اسم او را صدا زده و پیش دوستان و همکلاسی‌هایش احترام و شخصیت برای او قائل باشد.
۳-۴- دعوتگر باید شرایط روحی و اجتماعی مخاطب و دانشجو را در نظر گرفته و یکی از طرفین نباید در حالت خشم شدید یا اندوه و شکستگی روحی باشند.
۵-۴- پرهیز از تبدیل گفتگو به مجادله‌ای نکوهیده و ناپسند؛ گاهی گفتگو به مجادله تبدیل شده و ویژگی دشمنی و عناد را به خود می‌گیرد که در نتیجه رسیدن به حق و صواب سخت و دشوار می شود؛ مجادله و نزاع هم آن است که منکر حقّی شویم که دلایل آن آشکار و پنهان کاری در آن وجود ندارد و از جمله آنچه سبب و باعث مجادله و نزاع می شود، تعصب برای مذهب،عالم و گروه معینی است[۱۰]

نتیجه و سرانجام:
گفتگو یکی از روش‌های موفقیت آمیز برای خرسند نمودن مخاطبان و دانشجویان است؛ زیرا برای هر موضوعی بر اساس عقلانیت و منطق عمل می‌‌کند و دانشجو را از روش کورکورانه به روش تفکر و اندیشه و توضیح حقایق و آزادی در بررسی هر ایده‌ایی، ارتقاء می‌دهد؛ تا دانشجو راه حلی را که با عقل و فطرت سالم می‌گنجد، بیابد.
همچنین این روش گفتگو، روحیه حماسی و میل به استدلال را نسبت به حقیقت در دانشجو پرورش و احساسات پاک آنان جلا می‌بخشد.[۱۲]
________________________________________
[۱] ینظر: أصول التربیه الإسلامیه وأسالیبها: د. عبدالرحمن النحلاوی ص ۱۸۵، والدعوه إلى الله: د.توفیق الواعی ص ۲۸۹٫
[۲] ینظر: الحوار أصوله المنهجیه وآدابه السلوکیه:أحمد الصویان ص ۲۸، دار الوطن، الریاض، ط:۱، ۱۴۱۳هـ.
[۳] ینظر: المدخل إلى علم الدعوه: محمد البیانونی ص ۲۰۸٫
[۴] کحوار الله تعالى مع الملائکه فی سوره البقره: الآیات ۳۰-۳۳٫
[۵] کحوار إبراهیم علیه السلام مع النمرود فی سوره البقره: آیه ۲۵۸٫
[۶] للاستفاده ینظر: الحوار أصوله المنهجیه: أحمد الصویان ص ۱۸-۲۷٫
[۷] ینظر: کیف تقنع الآخرین: عبد الله العوشن ص ۱۱۱، دارالعاصمه، الریاض، ط:۱، ۱۴۱۳هـ/۱۹۹۳م.
[۸] صحیح مسلم: سبق تخریجه ص ۴۲٫
[۹] ینظر: الأسلوب التربوی للدعوه إلى الله فی العصر الحاضر: خالد خیاط ص۱۶۹، وکیف تحاور، دلیل عملی للحوار:د. طارق علی الحبیب ص ۱۱ دار المسلم للنشر والتوزیع، الریاض، ط:۱، ۱۴۱۴هـ/۱۹۹۴م، ووقفات تربویه فی ضوء القرآن الکریم: عبدالعزیز الجلیل ص ۶۷-۷۰، والحوار أصوله المنهجیه: أحمد الصویان ص ۹۲٫
[۱۰] ینظر: الحوار أصوله المنهحیه: أحمد الصویان ص ۹۵٫
[۱۱] ینظر: الإقناع فی التربیه: سالم بن سعید بن مسفر ص ۱۰۰٫
[۱۲] ینظر: أصول التربیه الإسلامیه: د. عبدالرحمن النحلاوی ص ۲۰۳٫

ترجمه از عربی: عبدالله رشی مقدم

ویراستار : قادری

برچسب ها

عبدالله رشی مقدم

@ نویسنده و مترجم @ ساکن : آذربایجان غربی - مهاباد @ شغل : امام جماعت و خطیب

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

لطفا نظرات خود را با حروف کوردی یا فارسی تایپ کنید
نظرات حاوی مطلب توهین آمیز یا بی احترامی به اشخاص ، عقاید دیگران، و مغایر با قوانین کشور منتشر نمی شود
نظرات پس از تائید منتشر می شود
بستن