اندیشه ،دعوت

شه ن کردن و که و کردنی سیکۆلاریزم(۳-۲)

  واتەی سێکۆلاریسم :

پێشەکی سێکۆلاریسم وەک پڕۆژەو شێوازی ژێانی دونیایی بۆ یەکەمجار بەفەرمی لە لایەن جۆرج لە بڕواری ۱۸۴۶ زاینی لە ئینگلستان ڕاگەیاندرا ، لەم پێوەندییەدا بەپێوستی دەزانم بەخێرایی ئاوڕێک بدەمەوە بۆ هەڵگیرسانی سیکۆلار یسم .. سێکۆلاریسم لە دوای سەردەمی ژیانەوە واتە ڕینسانس (شۆرشی فەرەنسا) ساڵی (۱۷۸۱) ، جانجاک ڕۆسو لە ساڵی (۱۷۸۷) بەنوسینی کتێبی (العقدالاجتماعی الذی یعد انجیل الثوره) ، مۆنتسکۆ (مونتسکیو لە روح القوانین )، سیبوزا ،قۆڵتێر ، کانت ، ئایینی کانت لە سنووری هزردا ۱۸۰۴ ، داروین ۱۸۵۹ ، اصل الانواع ، نیچە ، فرۆید ، کارل مارکس ، دین ئەفیونی گەلانە و…..هتد ،هەر وەها هاتنە ئارای سێکۆلاریسم لە ڕۆژ هەڵات بە هاو کاری کەسانێک وەک (اسماعیل مظهر ،طه حسین ، عبدالعزیز فهمی ، میشل عفلق، انطون سعادت ، نهرو، مصطفی کمال أتاتورک ، جمال عبدالناصر ، انورسادات و فواد زکریا …..هتد 

هاتنی ناپلێۆن بۆ میسر هۆکارێکی گرینگ بوو بۆ دەسپێکی سێکۆلار لە ڕۆژ هەڵات .

سێکۆلاریسم لە بواری فەلسەفی بۆ چەند واتای وێکچوو ڕاڤە دەکڕێ بۆ وێنە :بڕوابوون و گرینگیدان بە پێشهات و بابەتە دونیایەکان ، سرنج نەدان و بێ لایەنی لە هەمبەر ئایین ، پێوەند نەبوونی خوا بە زەوی لە کارووباری بەڕێوەبەری ، کولتووری کردنی ئایین ، بە پێرۆز نەزانینی ئایین .

لە بواری ڕامیاری :

مرۆڤ تەوەری و جیاوازی نەکردنی نێوان مرۆڤە کان بەگشتی لەسەر هەر باوەڕێک بن لەچوار چێوەی ڕێسایەکی دادپەروەرانەدا ، کە لەم بەشەدا کاتی خۆی لە پێوەندی بە ئایینی پیڕۆزی ئیسلام بە لایەنی ئەڕێنی و نەڕێنیدا هەڵوێستە دەگرم .

سێکۆلاریسم هەرچەند وەک باوەڕو و ئایدۆلۆژی دەکرێت پاشخان و باگڕاوەند بێت بۆ سێکۆلاریزاسیێۆن ، کە پڕۆسەیەکی کۆمەڵایەتییە ، بەڵام لە بواری واتاییەوە  لێکجیاوازن .

بەشەکانی سێکۆلاریسم :

لەسەرەتاوە دابەش دەکڕێت بەسەر دوو چەمکی لێک جیاواز .

یەکەم : سێکۆلاری شیوعی ، یان کۆمە نستی.

دووهەم : سێکۆلاری لیبڕالی.

لە ڕوالەتی سەڕدەمدا سێکۆلاری کۆمەنیستی پێی دە وترێ سێکۆلاری فەلسەفی یان هزری ، وە لەلایەن ڕۆشەنبیرانی ئایینی ئەم سەردەمە پێی دەوتڕێ سێکۆلاری باوەری (عقیدتی) ، هەر وەها لە وڵاتانی (عربی) پێی دەوتڕێ عەلمانییەت ، کەلە بنچینەدا بۆ عالەم ودونیا ویستی هەڵدەگەڕێتەوە ، دەگەڵ ئەوەی کەسانێک هەن لە دەستەواژەی عیلمانییەت کەڵک وەردەگرن کە واتەی زانستە ، کەسانی وەک ماڕس ،فرۆید و راسیل و….هتد لایەنگری دەکەن و بۆچوونیان وایە بڕوابوون بە هەر ئایینێک دوا کەوتوویە، کەوابوو کە سانی ئیرتجاعی و کۆنە پەره ست پێویستە لەگۆڕەپانی ڕامیاری نەمێنن ، هەر وه ها ئاشکرای دەکەن کە ئێمە دەهرین؛ واتە : دهریون .

بۆ ئاگاداری نائایینە کان ئەم دەستە واژەیە لە قورئانی پیرۆز بە ڕوونی ئاماژەی پێکراوە و بەنیشانەی بیری تاریک بینی و سەردەمی کاڵفامانی بێ باوەڕانی قورەیشی (کافران عصر جهالت) دێتە هەژمار ، سوره الجاثیه /۲۴ : (وقالوا ماهی إلا حیاتنا الدنیا نموت و نحیا و ما یهلکنا الا الدهر و مالهم بذالک من علم إن هم الا یظنون) بەکورتی واتە بۆ ئێمە تەنیا ژیانی ئەم دونیایە گرنگەو بەس ، کە وابوو ئەوەی بۆ بەناو زانایان ،فەلسەفەی گەشەی کۆمەڵایەتییە، لە ڕوانگەی ئیسلام گەشە نەکردن و گەڕانەوەیە بۆ کۆمەڵگای پێنەگەیشتوو ، نەحەمڵاو و قەتیس کراو ، لە ڕوانگەی تر ئەگەر زانایان لە ئایینەکانی تر لە ناو دەبڕێن ، لە ڕوانگەی قورئانی پیرۆز بۆ زانایان لە بواری خواناسی و خزمەت بە مرۆڤایەتی پلەی تایبەتیان پێدراوە . بەڵام ئەوەی جێی داخ و پەژارەیە ، لایەن و کەسانێک دەر کەون و پێداگربن کە بڕواداری و شۆرش یان ڕامیاری و ئایینی بوون پێکەوە پێچەوانەو لێکدژن ، بۆ بێ رەنگی ئەم بۆچوونە ، ئاوڕدانەوەیەکی دوور و نزیک لە مێژوی پڕ لە سەروەری پیاوان و ئافرە تانی ئایینی له کوردستان بەسە بۆ پاشگەزبوونەوە و سەری ڕێز نەوی کردن لە ئاستیان و تێکۆشانیان ، گەر هەر کەس و لایەنێک دڕدۆنگن لە شۆرشی مامۆستایانی پەروەردەی حوجرە و چالاکانی ئایینی ، ئەگەر دەلو و بۆیان دەست دەدات ئەرک نەبێ بوێرانە واز بێنن لە شۆرشە یەک لەدوای یەکەکانی مێژوی کورد تا دەگاتە گەورە پیاوی هەڵکەوتووی کورد پێشەوا قازی موحەممەد ، کە گوڵە گەشەی شۆرش و دادپەروەری لە ناو دڕکستان ڕوا بوو، هەروەها لە ئاستی وڵاتانی ئیسلامی بەتایبەتی و جیهان بەگشتی ئەگەر وڵاتان و پارتە بەناو ئیسلامییە کان و کەسانێک ئوپۆرتونیسم و هەڵپەرست بوون ، نە فیداکارو نەسەردەمی ، بەڵکوو چەقبەست و ئایین و نیشتمان فرۆش ، بە وێنەی بەهەشت فرۆشەکانی سەردەمی کەنیسە ، پێویستە وانە وەرگرن لە گەورە زانایان و هاوڕێیانی بە ئەمەکی دەست پەروەردەی قوتابخانەی نێردراوی خوای مەزن (دخ) ، کە چۆن ئەوکات ئیسلام بەواتەی خۆی بڕیار دەر بوو ، بەکەمتر لە یەک سەدەی دوای کۆچی پانتایی دەسەڵاتی ئیسلام لە ڕۆژ هەڵات بە سنووری چین گەیشت ، لە ڕۆژ ئاوای ئیبیر (ئیسپانییا) گەیشتە سنووری فەڕانسە ، ئەو سەردەم ئیسلام بێ سنوور ( گلوبالیزم ) و ئیسلامی بوون کولتووری سەردەم بوو نەک ئوروپایی بوون .

جێگای سەر سورمانە ئێستا پارتی لیبڕاڵ مەسیحییەت و….هتد لەگۆرەپانیی سیاسەت هەڵسوورن ، ئیسراییلیش تەنیا بە پروپاگەندە و لووبیگەری ئایینی جوولەکە سیاسەت دەکا و ئاغای سەردەمە ، بەڵام بۆ ئێمەی بەلاڕێداچوو ناکڕێت چالاکی سیاسی بین ؟

لە کۆتاییدا پێویست بە ئاماژەیە کەڵە پیاوانی سیاسی و ئایینی گەلی کورد لە کوردستان بەتایبەتی و جیهانی ئیسلام بە گشتی نا گونجێ ڕۆلی کاریگەریان لە بەر چاو نەگیرێ ، چۆن بەدڵنیایەوە لە بێ سەلاحی واتە سوڵتان سەلاحەددینی ئەییوبی گەلانی ئیسلام سەریان بێ کڵاو و هەتیو ماونەتەوە و بەبەرچاوی وڵاتە ئیسلامە پووشڵێکان و هێندێک کەس و پارتە بە ڕۆتین سیاسی و سەردەمیانە قودسەکانی ئیسلام و کوردستان داگیر کراون .

کۆتایی بەشی دووهەم 

سمایل سۆهرابی

برچسب ها

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

لطفا نظرات خود را با حروف کوردی یا فارسی تایپ کنید
نظرات حاوی مطلب توهین آمیز یا بی احترامی به اشخاص ، عقاید دیگران، و مغایر با قوانین کشور منتشر نمی شود
نظرات پس از تائید منتشر می شود
بستن