قرآن و حدیث

صحیفه‌هایی در دست اصحاب «رضی الله عنهم»

طبق اسناد مذکور، در زمان پیامبرr هیچ نوشته‌ای از احادیث به صورت کتاب و برای عموم وجود نداشته بلکه تنها به صورت جزوه‌های کوچک به نام «صحایف» در دسترس برخی از اصحاب بوده‌اند و تعدادی از آن صحیفه‌ها را با سندهای متفاوت در قوت و ضعف به شرح زیر گزارش کرده‌اند:

۱- صحیفه ابوبکر صدیقt (م ـ ۱)، ام‌المؤمنین عایشه رضی‌الله عنها گفته است: «پدرم احادیث رسول‌اللهr[۱] تا پانصد حدیث جمع کرده و نوشته بود، ناگاه شبی از شب‌ها آرام نگرفت و همواره از پهلویی به پهلوی دیگر می‌گشت و من از مشاهده این وضع غمگین و نگران شدم و عرض کردم: «این ناآرامی بر اثر درد و ناراحتی است یا خبر ناخوشایندی به تو رسیده است»، و وقتی که روز شد به من گفت: آن احادیثی که پیش توست بیاور، و وقتی آن نوشته را آوردم آتش را خواست و آن را سوزاند و به او عرض کردم چرا این نوشته را سوزاندی؟ در جواب گفت: می‌ترسم بمیرم و این نوشته بنام من باقی بماند، من احادیثی را از کسانی که مورد اطمینان من بوده‌اند روایت کرده‌ام و ممکن است آنها واقعیت را برای من روایت نکرده باشند، و در نتیجه من سبب شوم که خلاف واقعیت بنام احادیث روایت گردد.[۲]

۲- صحیفه علی مرتضیt : بخاری[۳] محدث در صحیح خود از ابی‌جحفه روایت می‌کند که به علیt گفتم: آیا در نزد شما کتابی وجود دارد علی در جواب گفت: نه، غیر از کتاب خدا و درک و فهمی که به مرد مسلمانی داده شده است[۴]، و به غیر از آنچه در این صحیفه هست چیزی در نزد ما نیست[۵]، گفتم در این صحیفه[۶] چه چیزهایی وجود دارد؟ در جواب گفت موضوع حکم دیه و آزاد کردن اسیر و اینکه مسلمان به قصاص قتل کافر کشته نمی‌شود» و قسطلانی در شرح این صحیفه نوشته است: «برگی بود نوشته شده و به قبضه شمشیر او آویزان بود، و بر حسب روایت نسائی، علی مرتضی در این هنگام نوشته‌ای غلاف شمشیرش[۷] بیرون آورده، و برخی ترجیح می‌دهند[۸] که عبارت علی مرتضی: «به غیر از آنچه در این صحیفه هست» اشاره به همان منشور وحدت شهروندان مدینه بوده، که پیامبرr در سال اول هجرتش به مدینه، به منظور حفظ حقوق تمام شهروندان ـ اعم از مسلمان و غیر مسلمان ـ دستور داد آن منشور را با همین سرآغاز بنویسند: «هذا کتاب[۹] محمد النبیّ رسو‌ل‌الله بین المؤمنین و المسلمین من قریش[۱۰] و اهل یثرب و من تبعهم فلحق بهم و جاهد معهم انهم امّه واحده من دون الناس» که در این منشور عبارت «اهل هذه الصحیفه» پنج مرتبه تکرار شده است و مطالب مذکور «حکم دیه و آزاد کردن اسیر و …» از بخش‌های مهم آن منشور بوده است.

۳- صحیفه عبدالله‌بن عمروعاص (م ـ ۶۵) که از بزرگترین جزوه‌ها و به گفته ابن اثیر مشتمل بر یک هزار حدیث بوده و از معروف‌ترین صحیفه‌ها به شمار می‌آید، و عبدالله با اجازه پیامبرr این احادیث را یادداشت کرده است، زیرا روایت گردیده که روزی عبدالله به خدمت پیامبرr آمد و عرض کرد آیا هر چه از تو شنیدم اجازه هست آن را به قید کتابت[۱۱] درآورم؟ پیامبرr فرمود: بلی، عبدالله گفت چه در حال شادی و رضا و چه در حال قهر و عصبانیت؟ پیامبرr فرمود: بلی همه را به قید کتابت درآور، زیرا در هیچ شرایطی من جز حق چیزی نمی‌گویم و این صحیفه در مسند امام احمد[۱۲] مندرج و روایت گردیده است و به «صحیفه صادقه»[۱۳] معروف است و عمروبن شعیب (م ـ ۱۲۰) نوه عبدالله بن عمروعاص و همچنین مجاهد (م ـ ۱۰۳) تابعی بزرگوار این صحیفه را از عبدالله بن عمروعاص روایت کرده‌اند و این دو راوی شخصاً این صحیفه را دیده‌اند، زیرا عمروبن شعیب (م ـ ۱۲۰) فرد بسیار نزدیک به خانواده عبدالله بن عمروعاس بوده و مجاهد نیز خود گفته است: «روزی به ملاقات عبدالله بن عمروعاص رفتم و به آن صحیفه که در زیر فرش جلو او بود دست بردم مرا از بیرون آوردن آن منع کرد، گفتم عجیب است تو تا حال هیچ چیزی را از من دریغ نکرده‌ای! گفت: این «صحیفه صادقه» است شخصاً احادیث مندرج در آن را از خود پیامبرr شنیده‌ام[۱۴] و کسی واسطه نبوده است.

۴- صحیفه سعدبن عباده انصاری (م ـ ۱۵) ترمذی[۱۵] محدث روایت کرده است که: سعدبن عباده انصاری صحیفه‌ای در اختیار داشت که در آن پاره‌ای از احادیث و سنت‌های[۱۶] رسول‌اللهr را گردآوری کرده بود، این صحیفه بعدها توسط فرزند همین[۱۷] صحابی روایت گردید و بنا به نقل بخاری محدث این صحیفه نسخه‌ای از همان صحیفه عبدالله بن اوفی[۱۸] است که احادیثی را به دست خود استنساخ کرده و مردم نیز آن را در محضر او سماع و قرائت کرده‌اند.

۵- صحیفه جابربن[۱۹] عبدالله (م ـ ۷۸) که به اعتقاد مسلم حدیث در صحیحش این صحیفه درباره مراسم حج مشتمل بر احادیثی بوده است و احتمال دارد که برخی از احادیث آن در حجه‌الوداع و ضمن خطبه مفصل پیامبرr ذکر شده باشند، و امری که این احتمال را قوت می‌بخشد این است که قتاده تابعی (م ـ ۱۱۸) درباره اهمیت این صحیفه می‌گفت: «من برای حفظ صحیفه جابر به اندازه حفظ سوره بقره[۲۰] اهمیت می‌دهم و بعید نیست احادیثی را که سلیمان ‌بن قیس یشکری یکی از شاگردان جابر آنها را روایت کرده، از همین صحیفه[۲۱] نقل کرده باشد، و شایان توجه است که برای روایتی ارزش قایل شویم مبنی بر اینکه وهب بن منبه (م ـ ۱۱۴) احادیث جابر را از املا کردن او روایت کرده[۲۲] هنگامی که جابر حلقه درسش را در مسجد پیامبرr تشکیل می‌داد و احتمال دارد آن احادیث هم از صحیفه جابر نقل شده باشند، و کمترین نتیجه این گزارش‌ها این است که آن صحیفه در بین مردم معروف بوده، و ممکن است بعضی از شاگردان جابر آن استنساخ کرده باشند هر چند امروز اثر محسوسی از این نسخه‌ها دیده نمی‌شود.

۶- صحیفه سمره بن جندب (م ـ ۶۰) که احادیث بسیاری در آن نوشته شده بود، و نسخه بزرگی بود که بعد از وفات سمره پسرش آن را به ارث برد[۲۳] و از آن صحیفه روایت[۲۴] می‌کرد و گمان می‌رود این صحیفه همان رساله‌ای باشد که سمره برای فرزندانش ارسال داشته و ابن سیرین درباره آن گفته: «در رساله سمره که برای فرزندانش فرستاده، علم بسیاری[۲۵] وجود داشت».

۷– صحیفه عبدالله بن عباس (م ـ ۶۹) که به یادداشت و نوشتن بسیاری از احادیث و سیره رسول‌اللهr در لوح‌ها اقدام نمود و آنها را با خود به محافل[۲۶] علمی می‌برد، و به طور تواتر نقل گردیده که بعد از وفاتش کتاب‌های به جا مانده‌اش بار یک شتر بود[۲۷]، و شاگردش سعدبن جبیر آنچه ابن عباس بر او می‌خواند یادداشت می‌کرد و اگر کاغذ تمام می‌شد آنها را بر لباس خود و گاهی روی کف دست خود می‌نوشت و بعد از مراجعت به منزل، آنها را به برگ‌هایی از کاغذ منتقل[۲۸] می‌نمود. و صحیفه ابن عباس مدت‌ها نزد همگان معروف و استفاده از آن متداول بود، و فرزندش علی این صحیفه را از پدرش ارث برده[۲۹] است و مردم تا آن اندازه در هر زمانی آن را مورد استفاده و روایت خود قرار داده‌اند که کتاب‌های تفسیر و حدیث پر از روایت‌های ابن عباس گردیده است، اما معلوم نیست خود آن صحیفه درچه زمانی و به چه شکل و علتی از بین رفته است.

۸- صحیفه گردآوری ابوهریره که شاگردش تابعی معروفی همام‌بن منبه (م ـ ۱۰۱) از او روایت کرده است و بعد به صحیفه همام معروف گردیده است و این صحیفه از چندین جهت جایز اهمیت است. یکی از این جهت که این صحیفه همان‌گونه که ابوهریره احادیثش را روایت و همام آن را تدوین نموده عیناً به دست ما رسیده است و شایسته است آن را «صحیفه صحیحه»[۳۰] بنامیم همان‌گونه که صحیفه عبدالله بن عمر را «صحیفه صادقه» نامیده‌اند و برای اولین بار محقق پژوهشگر دکتر محمد حمیدالله از دو نسخه خطی و مانند هم از صحیفه همام در دمشق و برلن خبر داد، و آنچه ما را از صحت مندرجات آنها مطمئن می‌کند این است که احادیث موجود در آنها تمام و کمال در مسند امام احمد آمده‌اند و بسیاری از احادیث این صحیفه نیز در صحیح بخاری در ابواب گوناگون[۳۱] دیده می‌شوند و این صحیفه مشتمل بر یک صد و سی و هفت حدیث است و جهت اهمیت دیگر این صحیفه این است که به صورت علمی و عینی بیشتر از صحیفه‌های دیگر دلالت دارد بر اینکه زیرا همام در سال چهل متولد و ابوهریره استادش در پنچاه و هشت متوفی گشته و بدیهی است تدوین این صحیفه به وسیله همام قطعاً قبل از وفات استادش بوده است، زیرا تمام احادیث موجود در این صحیفه را از ابوهریره استماع نموده است و وجود این صحیفه و امثال آن این شایعه را که حدیث فقط در آغاز قرن سوم تدوین شده است به کلی تکذیب[۳۲] می‌کند.

منبع : کتاب تاریخ حدیث و ضبط و ثبت احادیث

 

تألیف : استاد فاضل حاج ملاعبدالله احمدیان

 

[۱]– تذکره الحفاظ، ذهبی، ج ۱، ص ۵ و علوم الحدیث، زیرنویس، ص ۲۱٫

[۲]– همان.

[۳]– ارشاد الساری، شرح بخاری، ج ۱، ص ۲۱۴٫

[۴]– همان.

[۵]– بنابر منابع شیعه حضرت علیt دارای صحیفه بوده است.

[۶]– همان.

[۷]– همان.

[۸]– صبحی صالح در علوم الحدیث، ص ۱۹ و ۲۰٫

[۹]– روایت این منشور از ابوعبید و ابن هشام و به وثایق سیاسی، دکتر محمد حمیدالله، شماره ۱ مراجعه شود. به نقل علوم‌‌الحدیث، ص ۱۹ و ترجمه عبارت فوق: این مکتوب محمد پیامبرr و رسول‌الله است در بین مؤمنین و مسلمین از قریش و اهل یثرب (مدینه) و کسانی که از آنان تبعیت کرده و به آنان ملحق و در جهاد با آنها هستند. بی‌گمان آنان ملت واحدی هستند، جدا از مردم.

[۱۰]– همان.

[۱۱]– تهذیب التهذیب ابن حجر عسقلانی، ص ۵۸ و المحدث الفاضل، تألیف رامهرمزی، ص ۴ و جلد ۲ و طبقات ابن سعد ۲/۲، ص ۱۲۵ و تقیید العلم، خطیب بغدادی، ص ۸۴٫

[۱۲]– همان.

[۱۳]– همان.

[۱۴]– همان.

[۱۵]– سنن ترمذی، کتاب الاحکام باب الیمین مع الشاهد.

[۱۶]– صحیفه همام، ص ۱۷ و عرض الانوار، ص ۱۷۳، به نقل از علوم الحدیث، ص ۱۳٫

[۱۷]– صحیفه همام، ص ۱۶، به نقل تدوین حدیث.

[۱۸]– صحیح بخاری، کتاب جهاد و به نقل السیر الحثیث فی تاریخ تدوین الحدیث، ص ۹٫

[۱۹]– طبقات ابن سعد، ۵/۳۴۴ و تذکره الحفاظ، ذهبی، ج ۱، ص ۱۱۰٫

[۲۰]– تاریخ کبیر، بخاری، ج ۴، ص ۱۸۲٫

[۲۱]– تهذیب التهذیب، ابن حجر عسقلانی، ج ۴، ص ۲۱۵٫

[۲۲]– همان کتاب، شرح حال وهب‌بن منبه و به صحیفه همام، ص ۱۶ مراجعه شود، صبحی صالح، ص ۱۴٫

[۲۳]– تهذیب التهذیب، عسقلانی، ج ۴، ص ۱۹۸٫

[۲۴]– همان.

[۲۵]– همان، ص ۲۳۶٫

[۲۶]– طبقات ابن سعد، ج ۵، ص ۱۲۳ و السیر الحثیث، ص ۹٫

[۲۷]– طبقات ابن سعد، ج ۵، ص ۲۱۶ و تقیید العلم، خطیب بغدادی، ص ۱۳۶ و شذرات الذهب، ابن حماد حنبلی، ج ۱، ص ۱۱۴٫

[۲۸]– سنن دارمی، ج ۱، ص ۱۲۸ و ابن سعد، ج ۶، ص ۱۷۹ به نقل از علوم‌الحدیث، صبحی، ص ۲۰ و ۲۱٫

[۲۹]– طبقات ابن سعد، ج ۵، ص ۲۱۶٫

[۳۰]– همان‌گونه که در کشف الظنون است.

[۳۱]– صحیح بخاری، چاپ مصر در سال ۱۳۱۳، ج ۱، ص ۳۴ و ۳۹ و ۵۶ ۶۵ و ۹۱، ج ۴، ص ۵۶ و ۶۳ و ۸۶ به نقل صبحی صالحی، ص ۲۳٫

[۳۲]– علوم الحدیث و مصطلحه، صبحی صالح، ص ۲۲٫

برچسب ها

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

لطفا نظرات خود را با حروف کوردی یا فارسی تایپ کنید
نظرات حاوی مطلب توهین آمیز یا بی احترامی به اشخاص ، عقاید دیگران، و مغایر با قوانین کشور منتشر نمی شود
نظرات پس از تائید منتشر می شود
بستن