گفتگو

« مه لای گه وره» یا ملا محمد جلیزاده

 

گذری بر  زندگی  عالم  شهیر  و نامدار کورد   ماموستا  محمد  جلیزاده   مشهور به  «مه لای  گه وره«

 محمد پسر حاج  ملا  عبدالله  جلیزاده  دربین سالهای ١٨٧۶ الی ١٩۴٣ میلادی زندگی  کرده اند .

این عالم  گرانقدر مدرّسی توانا وشاعری فرهیخته بود که آثار علمی و نوشتاری

 و گفتاری ارزشمندی راجع به آزادی میهن ودفاع ازحقوق زنان کوردستان از خود بر جای گذاشت ،وی در خانواده ای مبارزومتدیّن چشم به جهان  گشود .

خاندان ملا محمد  جلیزاده به مدت سیصد سال در خدمت آیین اسلام  بوده اند .همانطور  که از نامه ی حاج قادر کویی بر می آید که از استانبول در وصف آنان  برای حاج عبدالله

جلیزاده پدر گرانقدر ایشان ارسال نمود ، چنین سروده اند

به غه یری جه دی ئیوه کییه زانا

                   بناغه ی عیلمی  له کوردوستان دانا

چه کسی غیراز خانواده شما توانست پایه گذارعلم  در کوردستان باشد. 

ملا محمد جلیزاده درسال١٧٨۶ میلادی به دنیاآمد و درسن هفت سالگی تحصیل علوم  دینی را آغاز نمود ، دروس مربوطه را درزمان اندکی به پایان رسانید ، درسن بیست سالگی توفیق کسب اجازه – تدریس و فتوا – را از در محضر پدرشان بدست آورد و در همان آغاز ، به جز فتوا دادن  ، خطابه وپیش نمازی دو مسجد ملا اسعد جلیزاده و مسجد بزرگ شهر «کویه» را نیز برعهده می گیرد.

 که هم زمان به تدریس علوم و کتب دینی نیز مشغول می شود.

در فاصله سال های١٩١٢ الی  ١٩٣٨ چندین کار رسمی دولتی  را نیز  با موفقیت به عهده گرفت ؛ در سال١٩١٢ به عنوان مفتی اعظم شهر «کویه» انتخاب و برگزیده شد و در سال ١٩١٩ به سمت قاضی شهر«کویه» منصوب شد و در سال ١٩٢۴ نیز به عضویت انجمن پایه گذاری عراق درآمد و درنهایت تلاش خود را در دفاع  از حقوق ملت  کورد به منصه ظهور رساند.

درسال١٩٢٨ از کار قضاوت دست کشید و تمام اوقات خویش را صرف نوشتن اشعار مذهبی  وکتب دینی نمود.

از نزدیکان آن استاد نقل شده که مه لای گه وره در طول٢۴ ساعت شبانه روز، ٢١ ساعت از وقت خود را به مطالعه وتحقیق و پژوهش و نوشتن اختصاص می داده است و دراین مدت آثار متعدد و گران بهایی را به رشته  تحریر درآورده است .

اینک برخی از آثار استاد جلی زاده

۱) تفسیر قران کریم

۲)دیوان شعر

۳)المفصول فی علم الاصول

۴)سته الاشخاص

۵)فری فری قه ل فری

۶)غایه املی فی علمی وعملی

۷)کرامات

۸)المعجزات

اشعار ماموستا ملا محمد جلیزاده را می توان به چندین بخش از جمله  مذهبی،ملی ،اجتماعی ، حقوق زنان و کودکان، تقسیم کرد .

موقعیت و شرایطی که برای استاد فراهم بود باعث رشد و ترقی  وشکوفایی مضاعف او شد ؛ وی پدری عالم  و فرهیخته داشت  که از وجودش فیض می برد و همچنین از لحاظ   مالی مستقل  و از امکانات کافی و وافی برخوردار بود که هیچ وابستگی  به عثمانیان و بیگ زادگان و اربابان نداشت ؛ به همین دلیل شجاعانه به دفاع از حقوق ملت کورد می پرداخت ؛ در واقع موقعیت خانوادگی و نبوغ و شجاعت و بلاغت و زکاوت استاد سبب شد که پله های ترقی و تعالی را بپیماید.

شایستگی و پرداختن وی به علم و دانش باعث نشد که او در فعالیت های اجتماعی عقب بماند ؛بلکه تلاش وسعی وافر ومضاعفی نمود تا زنجیر اسارت وافکار متعصبانه وعقب  افتادن جامعه را پاره کرده و در مقابل عقاید و آداب و رسوم غلط و خرافی  که سال ها بود جامعه را به خود مشغول کرده بود قد علم کند و مردم را آگاه نموده وراهنمایی کند .

ملا محمد جلیزاده وجود خود را وقف اصلاح افکار وعقاید ملت کورد نمود وخرافه گرایی هایی که به دین نسبت  داده بودند ، مردم را از آن آگاه نمود .

مردی بسیار جسور و باشهامت بود که با افراد یاوه گو وکذاب  به شدت برخورد می نمود واثر ونوشته ای راجع به این موضوع  مهم به نام  «فری فری قه ل فری» می نگارد

که در آن چنین می نویسد:

هنگامی که تعدادی از بچه ها ی همسال مشغول بازی کردن بودند یکی از بچه ها به بقیه  می گوید:شیخ پرواز کرد !که با جواب کودکی پاک طینت مواجه شد آن گاه که گفت: خیر شیخ پرواز نمی کند این هواپیمای انگلیسی است که پرواز می کند! وآن بچه که گفته بود شیخ پرواز کرد از خود واکنش نشان داده ومی گوید:  تو با این اعتقادت کافر شده ای !

او نیز درجواب می گویدنخیر من کافر نشده ام بلکه شما کم عقلی و چیزی نمی فهمی!

درمورد نوگرایی این عالم که دوره ایشان سرآغاز سقوط و پایان حکومت عثمانی ها بود

نظر به اینکه فرهنگ آنها با اروپایی ها درآمیخته بود و دولت های اسلامی وعلما در حال تغییر و تحول و دگر گونی بودند واین باعث شد بیشتر به خود بیایند و تجدید نظر کنند ؛ این تغییر و تحول همزمان بود با وجود دانشمندان بزرگی همچون عبدالرحمن کواکبی و محمد عبده و جمال الدین افغانی و در کوردستان  نیز ملا محمد جلیزاده از آوازه و شهرت بالایی برخوردار بود.

آشکار است که او نیزهمان روش مبارزه را در پیش گرفت واین درحالی  بود که دولت عثمانی در حال فروپاشی و سقوط  بود و اغلی علما به  کشور های اروپایی و ترکیه  مهاجرت می کردند و دولت وملت های تحت سلطه آنان نیز دراندیشه دگرگونی وتغیر و تحول بودند.

ملا محمد جلیزاده  مشهور  به «مه لای گه وره» یکی از شخصیهای برجسته  و تأثیر گذار وبی مانند درآن زمان  بود .وی تنها در یک زمینه فعالیت و تلا ش ننمود  بلکه در  تمام  میادین و عرصه ها ، عَلَم دار بود و اسب غیرت و معرفت تاخته  و همواره پیروز  می گردید  .

این عالم  دینی، شاعر ی توانمند  و میهن  دوست  بود که  درابعاد مختلف مذهبی ملیتی  اجتماعی  و از همه  بیشتر در دفاع  از حقوق  زنان ومستضعفان بی نظیر بود که با عزم  وارداه وافر و تحصیل وعلم وترقی را جایگزین جهل و نادانی  و خرافات  گرداند و با هوشیاری وآگاهی و تسلطی  که بر دنیای  اطراف  خود داشت  تا حدودی  ریشه  این  جهالت را خشکاند .

کتابخانه این عالم ازهرگونه کتب داشت و غنی  بود از جمله کتابی به نام زندگی نامه  ناپلئون یا انقلاب  صنعتی در آن به چشم می خورد.

 در سال  ١٩۶٣  قسمتی  از  کتابخانه اش به تاراج  برده  می شود از جمله  قرآن نفیس و نایابی که بر پوست نگاشته شده بود ؛اما  هنوز بسیاری  از کتاب ها  و نوشته های ایشان موجود و به  یاد گار مانده  اند .

در مورد  حقوق  زنان  و محدودیت  های  پیش  روی  آنان  که در جامعه  کورد نشین  وجود داشت و بر فرهنگ و آداب و رسوم  ملیّتی  آن سایه افکنده بود ، تلاش های موثری کرده بود وسرسختانه با تبعیض های موجود مبارزه نمود و بر این عقیده  بود که تا زنان  در جامعه  آزاد  و در تصمیم  گیری ها  و مشارکت اجتماعی حضور نداشته باشند  جامعه ای روشنفکر نداشته و هرگز پیشرفت  نخواهیم  کرد و در صف  جوامع  مترقی  و آزادی خواه  قرار نمی گیریم ، تلاش خستگی نا پذیر او در این  زمینه  شایان  تقدیر و تحسین است  ؛ وی  اشعاری  مختص  به حقوق زنان  سروده اند و دخترش  را در سال  ١٩٢۴ در شهر «کوی» ثبت نام نموده وبه مدرسه فرستاد ؛ امری که بسیاری  از عالمان  وقت مخالف  آن بودند ؛ که مبادا  به عفت  دختر ضربه ای و خللی  وارد شود!

ایشان  همیشه  به عالمان  و روحانیان  توصیه می نمودند  که دخترانشان  را در سن  کم به عقد  کسی در نیاورند و این اندیشه ناشی از تفکر عمیق و معلومات  کافی  او که از منابع  دینی  اصیل و علوم  غنی که از افکار فیلسوفان جهان برگرفته بود ، بدست  آورده بود . 

مه لای گه وره در اشعاری این گونه سروده است:

ژن زینه تی دونیایه      ئه مانه تی خودایه

حه بیبی موسته فایه      قه لاتن  له بو میردان

ترجمه : زن  زینت دنیاست امانتی از طرف خداست و حبیب محمدمصطفی ست و سنگری ست برای مردان.

«مه لای گه وره»  بعد از حاح قادر کویی اولین عالم  شاعری بود که به یکسانی حقوق  زن و مرد بها داد و درباره  حق تحصیل زنان سخن به میان آورد  و قسمتی از دیوان  اشعارش را به این موضوع اختصاص داد .

او بر این باور بود که هر گاه زن  از لحاظ فکری در محدودیّت نباشد وبتواند از لحاظ  علمی  پیشرفت کند روحیّه ای بانشاط  ودیدگاهی وسیع  خواهد داشت و در تربیت فرزندانی  شایسته و متشخص  نقش به سزایی ایفا می کند .

ودر این باره سروده ای زیبا دارد

ژن ئه گه ر به حورمه ت بی     بی زیلله ت و زه حمه ت بی

به ته ر بیه و ره حمه ت بی      دل گوشادو لیو خه ندان

کوری ده بی وه کو شیر           ئاقل و دانا و دلیر

به دل غه نی به چاو تیر         سه ردارو مه ردی مه یدان !! 

او یکی از بنیان گزاران مدرسه علمی، رسمی  بود که در سال  ١٩١٢  عثمانیان آن را افتتاح  نمودند ؛ وی مردم  را به مشارکت  وهمکاری با امور مدارس  تشویق و ترغیب  می کرد هما نطور که قبلا اشاره کردیم  از نخستین افرادی بود که دخترش  را  همراه  شاگردان پسر راهی مدرسه نمود.

حاج ملا محمد جلیزاده « مه لای گه وره» در بهبود و ضعیت  معیشتی  و معضلات  اجتماعی  و ناهنجاری های موجود در اجتماع  همچون  فقر و فاصله  طبقاتی  تلاش می کرد و براین عقیده بود هزینه ای که بعضی افراد مکررا برای  فریضه  حج  می پردازند  اگ آن را میان  مستمندان  و افراد بی بضاعت  تقسیم  کنند  ثواب بیشتری می برند  .

این عالم  بزرگوار  مفسری  توانا  بود که  ده  جلد به نام  «تفسیر کوردی کلام خدا»    که یکی از منابع تفاسیر کوردی به حساب  می آید  به روشی  کاملا  علمی  تفسیر  نمود که مورد استفاده بسیاری از عالمان  و عاشقان قرآن  قرار  گرفت .

وی  مدت زیادی در سِمت قاضی شهر کوی مشغول  قضاوت  بود و اکنون در بخش آرشیو  و بایگانی دادگاه این شهر، تعدادی از مدارک و دست نوشته ها و تعدادی احکام  صادره توسط این عالم و قاضی کوردی به زبان کوردی موجود هستند .

دبلیو آرهی حاکم سیاسی  وقت در اربیل  عراق در کتاب  خاطرات خود به نام  «دو سال در کوردستان» این طور می نویسد:پس از تسلط کامل بریتانیا بر عراق و کوردستان  و منصوب شدنم به عنوان حاکم سیاسی ،  از شهر «کویه» دیدن نمودم و در جلسه ای با حضور افراد سیاسی و بر جسته مشارکت نمودم و در آن ملا محمد جلیزاده متنی را به زبان فارسی ارائه داد که از لحاظ  معنا و محتوا بسیار قوی و روان بود و مورد حیرت و تعجب من واقع شد .

سرانجام در دوره پایانی عمر پر بار این عالم شریف  دولت جدید عراق  تاسیس می گردد هر چند وی در مجلس پایه گزاری و تاسیس دولت عراق  حضور داشت ولی بعدها  به این نتیجه رسید که هنوز هیچ حق وحقوقی  برای ملّت کورد تعیین و ادا نشده است .

حاج ملا محمد جلیزاده « مه لای گه وره» بعد از سال ها خدمت گزاری صادقانه و همه جانبه  درسال  ١٩۴٢/١٠/١٢ در شهر کوی وفات کردند و درآرامگاهی به نام درویش خدر به خاک سپرد ه شد.

هه تا ده مرم له بو کوردان ده نالم   

                   عیلاجیان چون بکه م هاوار به مالم

به زوری جاهیلو نه خوینده وارن 

                  له لای نه وعی به شه ر بی قه درو خارن

که سی قه دری له لای خزمان نه مینی

                  له لای بیگانه قه دری چی ده مینی

 

ملا محمد جلیزاده « مه لای گه وره»

منبع اصلاح ویب –  قسمت  کوردی

 

مترجم شیدا  محمودی   شنو

نمایش بیشتر

شیدا محمودی

@ استان آذربایجان غربی - اشنویه @@ نویسنده ، شاعر و مترجم @ فعال مدنی و اجتماعی

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن