خانواده

ناگفته های “قیام اللیل”

قیام اللیل یا احیاء شب های رمضان

اما بعد، چندین سال است در نحوه ی(قیام اللیل)یا احیای شبهای رمضان و عبادات مربوط به آن، بر اثر سهل انگاری و عدم مراجعه به منابع مربوطه، اختلاف نظر وجود داشته است امری که در عمل باعث بی نظمی در مساجد و در نتیجه اعتراض برخی افراد دلسوز ودلسردی بعضی از نمازگزاران شده است.

لذا به هدف رفع اختلاف و دوری از بدعت و برگشتن به اصل دین و عمل به اقوال راجح تر، جمعی از علمای مناطق مختلف بعد از مطالعات نسبتا کافی، نشستی تشکیل داده و بعد از تبادل نظر و استناد به اصول و منابع ذی ربط، به نتایج زیر رسیدند که اینک جهت استفاده در اختیار عموم قرار داده می شود:
۱. مشروع و سنت بودن احیای لیالی رمضان(قیام اللیل) با شب زنده داری و عبادت بویژه در شبهایی که گمان شب قدر می رود (شبهای فرد دهه ی اخیر رمضان خاصه شب بیست وهفتم) به دلیل احادیث رسیده در بخاری، مسلم، السنن المأثوره للشافعی، سنن نسائی،‌مسند امام احمد و … .
۲. سنت است شبهای رمضان را با نمازهای واجب مانند نماز مغرب و عشاء، نمازهای سنت چون رواتب مغرب و عشاء، نماز تراویح، نماز وتر، نماز تهجد و یا نفل مطلق و همچنین با تلاوت قرآن، ذکر شامل تسبیح، تکبیر، حمد، استغفار، تهلیل(لا اله الا الله)، تعظیم، دعا، ارشاد و هر عمل نیک دیگری سپری کرد.(مسند اما احمد، سنن بیهقی،‌ بخاری، مسلم، مصنف ابن ابی شیبه، مصنف عبدالرزاق و… .)
پس اصل قیام اللیل همچنان که با نماز تراویح حاصل می شود با بقیه ی عبادات فوق الاشاره نیز تحقق پیدا می نماید.
۳. سنت آن است نماز وتر را آخرین نماز شب قرار دهیم و کسانی که به هر دلیل این نماز را در اول شب و بعد از تراویح (با هر تعداد رکعت) خواندند بهتر آن است که وتر را در آخر شب تکرار ننمایند چون پیامبر(ص) فرموده است: در یک شب دو نماز وتر وجود ندارد.( مسند اما احمد، سنن بیهقی و…)
ضمنا بهتر است در صورت امکان هم تراویح وهم نماز وتر در آخر شب وبعد از بیدار شدن از خواب به جا آورده شوند؛ زیرا امام عمر (رض) فرمود: «والتی ینامون عنها أفضل من التی یقومون»
۴. ذکر حلقه ای به گونه ای که اهل ذکر زنان با زنان و مردان با مردان کنار هم بنشینند و هریک برای خودش به ذکر و تسبیحات و تلاوت و ادعیه و … بپردازد، سنت است. چرا که تعبیر «حِلق الذکر»(حلقه های ذکر) از زبان پیامبر(ص) رسیده است.(سنن ترمذی،‌ صحیح مسلم، صحیح بخاری، مسند ابی یعلی، مسند الصحابه فی الکتب التسعه و… .)
۵. ذکر جَماعی(گروهی و دسته جمعی) به این صورت که اهل ذکر همه با هم، یک ذکر را تکرار نمایند جایز نمی باشند چون هیچ دلیلی نه از قرآن و نه از سنت و نه از استنباط مجتهدان بر آن نرسیده وآیات و احادیثی که در باره ی ذکر رسیده است، دلیل است بر اصل مشروعیت ذکر، نه ادای آن به صورت دسته جمعی. گوش دادن جمعی به تلاوت یک نفر، از این امر خارج و جایز می باشد.
۶. ذکر و تسبیحات باید به صورت پنهانی و بدون جهر باشد به دلیل آیه ی ۲۰۵ سوره ی اعراف که می فرماید:وَاذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعًا وَخِیفَهً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَکُنْ مِنَ الْغَافِلِینَ«پروردگارت را پیش خودت، همراه با فروتنی و هراس، بدون بلند کردن صدا، صبحگاهان و شامگاهان یاد کن و از یاد خدا غافل مباش». و نیز به دلیل حدیث ابو موسی اشعری که می گوید: هرگاه بر دره ای مشرف می شدیم با صدای بلند به تهلیل و تکبیر می پرداختیم و لذا پیامبر(ص) فرمود:«ای مردم آرام باشید شما که ناشنوا یا غایب را نمی خوانید، خدا با شما و شنوا و نزدیک است.» (صحیح بخاری، صحیح مسلم، مسند امام احمد و… .)
شایان ذکر است که حدیثی از ابن عباس در منابع مختلف آمده است مبنی بر این که در زمان رسول خدا(ص) اذکار و اوراد بعد از نماز، با صدای بلند خوانده می شد(بخاری، مسلم، مسند امام احمد،‌ صحیح ابن خزیمه و …) این حدیث را امام شافعی رحمه الله با توجه به تضادی که به آیه و حدیث فوق دارد بر هنگام تعلیم حمل کرده و می گوید رسول اکرم(ص) بعضی اوقات جهت آموزش دادن اصحاب، اذکار بعد از نماز را به صورت جهری ادا کرده است. این از یک طرف و از سویی دیگر حدیث فوق مخصوص اذکار بعد از نماز است و نمی توان آن را بر اذکار، ادعیه و اوراد، در مناسبتها و جاهای دیگر تعمیم داد مگر اینکه در خصوص آن دلیلی رسیده باشد؛ مانند تکبیر اعیاد و تلبیه ی حُجاج.
۷. خاموش کردن چراغها و ذکر در تاریکی دلیلی بر آن نرسیده است. اما امام فخر رازی در تفسیر آیه ی «إن ناشئه اللیل هی أشد وطئا و أقوم قیلا» می گوید: «در تفسیر این آیه، وجه سومی هست و آن اینکه هر گاه انسان در شب تاریک و در منزل تاریک، در جایی که حواس اصلا متوجه محسوسات نیستند، به عبادت و ذکر بپردازد، آن وقت است که قلب به سوی خواطر روحانی و افکار الهی، رو می آورند، اما در روز چنین نیست» بنا براین می توان جهت تمرکز بر ذکر و رفع دل مشغولی های دنیایی، چراغهای محل ذکر را به جز یکی دو تا خاموش نماییم. ولی خاموش کردن تمامی چراغها و حاکم شدن تاریکی مطلق شاید از یک طرف موجب ایجاد ترس و هراس برای بعضی افراد از جمله کودکان یا افراد ضعیف النفس شود و از سویی دیگر زمینه برای تحقق مقاصد افراد سود جو و فرصت طلب که با اهدافی غیر از عبادت، به مسجد آمده اند فراهم می شود.
۸. امام محمد رملی از فقهای مذهب شافعی به نقل از فتاوای ابن الصلاح شهرزوری مگوید: خواندن نماز تراویح برای کسیکه نماز فائته بر عهده دارد، جائز است مشروط به اینکه بعداز تراویح به اندازه ی آنها، فوائت را قضا نماید.(فتاوی الرملی، ج۱، ص۲۱۶)
۹. ذکر خاصی برای بعداز نمازهای تراویح از قبیل «سبحان القائم الدائم الی آخر» نرسیده لیکن سنت است به تبعیت از رسول الله(ص) بعد از فراغت از آخرین رکعت نماز وتر، سه مرتبه بگوید:«سُبْحَانَ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ» وهمچنین این دعارا اضافه کند«اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِرِضَاکَ مِنْ سَخَطِکَ، وَأَعُوذُ بِمُعَافَاتِکَ مِنْ عُقُوبَتِکَ، وَأَعُوذُ بِکَ مِنْکَ، لَا أُحْصِی ثَنَاءً عَلَیْکَ، أَنْتَ کَمَا أَثْنَیْتَ عَلَى نَفْسِکَ» به روایت از أبوداود، والترمذی، والنسائی، وابن ماجه.
در پایان جهت تأیید هر چه بیشتر برخی از مطالب فوق به نقل و ترجمه ی چند فتوی از مراجع ذی صلاح مبادرت می شود:
فرازی از کتاب «الموسوعه الفقهیه الکویتیه»
فقها اتفاق نظر دارند بر اینکه احیای (زنده نگه داشتن) شب قدر مندوب است، به دلیل تبعیت از پیامبر(ص) زیرا ابوسعید خدری(رض) روایت کرده که رسول خدا(ص) در دهه ی آخر رمضان به اعتکاف می پرداخت (بخاری و مسلم) و به دلیل روایتی که از ام المؤمنین عایشه (رض) آمده است مبنی بر اینکه پیامبر(ص) هرگاه دهه ی آخر رمضان فرا می رسید شب را بیدار می ماند و خانواده اش را نیز بیدار می ساخت و در عبادت تلاش بسیار به خرج می داد.(بخاری و مسلم) همچنین پیامبر(ص) فرموده اند: هر کس شب قدر را از روی ایمان و اخلاص احیا کند خداوند از گناهان گذشته اش در می گذرد. (بخاری)
احیای شب قدر با نماز، تلاوت قرآن، ذکر و دعا و جز آن از کارهای نیکو، امکان پذیر است. همچنین این دعا را بسیار بخواند: خداوندا تو آمرزنده هستی و آمرزش را دوست داری پس از گناهانم درگذر! به دلیل حدیث ام المؤمنین عایشه(رض) که گفت: گفتم ای رسول خدا اگر دانستم که شب قدر کدام است در آن شب چه بگویم؟ فرمود بگو اللهم انک عفو کریم تحب العفو فاعف عنی! (ترمذی و…) ابن علان بعد از ذکر این حدیث می گوید: این حدیث اشاره به این دارد که مهمترین مسئله، رهایی انسان است از تبعات گناه و پاکی او است از چرک معایب؛ زیرا انسان با پاک شدن از گناهان شایستگی قرار گرفتن در صف حزب خدا را پیدا می کند و حزب خدایند که جزو رستگارانند. (مغنی محتاج، دلیل الفالحین و فتح الباری)
سؤال شماره ۳۶۸۳۲: شب قدر را چگونه احیا کنیم و شب قدر کی است؟ (از کتاب فتاوی الإسلام سؤال و جواب زیر نظر استاد محمد صالح المنجد) احیای شب قدر به چه صورت خواهد بود؟ آیا با ادای نماز ممکن است یا با تلاوت قرآن و سیره ی نبوی و وعظ و ارشاد و برگزاری مراسم بزرگداشت در مسجد؟
جواب:خدا را سپاس می گویم !
اول: رسول خدا(ص) در دهه ی اخیر رمضان با ادای نماز، قرآن خواندن و دعا بیش از پیش به سعی و تلاش می پرداخت زیرا مسلم و بخاری از عایشه روایت کرده اند که پیامبر(ص) در دهه ی آخر رمضان بیدار می ماند و خانواده اش را بیدار می ساخت و در عبادت، تلاش بسیار به خرج می داد. همچنین امام احمد و مسلم روایت کرده اند که پیامبر در دهه ی آخر تلاشی به خرج می داد که در غیر آن به خرج نمی داد.
دوم: پیامبر(ص) بر احیای شب قدر، از روی ایمان و اخلاص، تشویق می کرد و ابو هریره(رض) از پیامبر روایت کرده که فرمود «هرکس شب قدر را از روی ایمان و اخلاص احیا کند، گناهان گذشته اش مورد آمرزش قرار می گیرند (متفق علیه) این حدیث دلیل است بر مشروعیت احیای شب قدر با قیام و نماز خواندن.
سوم: بزرگترین دعایی که برای شب قدر مأثور می باشد، دعایی است که رسول خدا(ص) آن را به عایشه (رض) یاد داد. چون ترمذی حدیثی را زا عایشه روایت و آن را به درجه صحت رسانده است که گفت: « ای رسول خدا اگر دانستم که شب قدر کدام است در آن چه بگویم؟ فرمود: بگو اللهم انک عفو تحب العفو فاعف عنی».
چهارم: مختص ساختن شبی از رمضان به شب قدر، نیازمند دلیلی است دال بر اینکه فلان شب، شب قدر است نه غیر آن. لیکن شبهای فرد دهه ی اخیر به این امر نزدیکتر و شب بیست و هفتم شایسته ترین شب است به اینکه لیله القدر باشد. چون احادیثی دال بر این مطلب رسیده است.
پنجم: لیکن بدعت های معمول، نه در رمضان و نه در غیر آن پذیرفتنی نیست. زیرا ثابت است که رسول خدا(ص) فرموده است: «من أحدث فی أمرنا هذا ما لیس منه فهو رد» (هرکس در این کار ما، چیزی را که جزو آن نیست بیافزاید مردود است.) پس مراسم هایی که در برخی از شبهای رمضان بر گزار می گردد، دلیلی بر آن نمی بینیم و بهترین راه، راه محمد(ص) است و بدترین امور، امری است که(برخلاف موازین دین) ایجاد شده است. (اللجنه الدائمه للبحوث العلمیه و الإفتاء)

سید مصطفی محمودیان
مهاباد – رمضان المبارک۱۴۳۶

 

نمایش بیشتر

مصطفی محمودیان

@نویسنده و مترجم و شاعر و پژوهشگر @ آذزبایجان غربی - مهاباد @ شغل : دعوتگر دینی و خطیب

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن