اصولقرآن

پاک و ناپاک یه‌کسان نین -یاسا قورئانییه‌کان (٢٠-١٣)

کۆمه‌ڵێک‌ یاسایه‌کی قوڕئانی پیرۆز

یاسای سێزده‌هه‌م

«قُل لَّا یَستَوِی الخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ» واته‌: «بڵێ: پاک و ناپاک یه‌کسان نین»

ئه‌وه‌ یاسایه‌کی قوڕئانی زۆر گرینگه‌ که‌ مرۆڤ بۆ جیاکردنه‌وه‌ی کرده‌وه له‌ قسه‌ و هه‌روه‌ها کرده‌وه‌ له‌ داواکانی پێویستیه‌تی.

«خبیث»: واته‌ هه‌ر شتێکی که‌ به‌ هۆی ناحه‌زی و چه‌په‌ڵیه‌وه‌ ناپه‌سه‌ند بێت، جا نه‌فسانی بێت یا مه‌عنه‌وی. که‌واته «خبیث» هه‌موو وته‌یه‌کی ناحه‌ز و پووچه‌ڵ که سه‌باره‌ت به‌ بڕوا بگوترێت و هه‌موو جۆره‌ درۆ یا کرده‌وه‌یه‌کی ناڕێک ده‌گریته‌وه‌. خوای گه‌وره‌ بێزاره‌ له‌ هه‌موو جۆره‌ ناپاکیه‌کان‌ و هه‌ر وه‌ک خۆی فه‌رموویه‌تی ده‌ره‌نجامی ناپاکان دۆزه‌خه‌:

«لِیَمِیزَ اللهُ الخَبیِثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ یَجعَلَ الخَبیِثَ بَعضَهُ عَلَی بَعضٍ فَیَرکُمَهُ جَمِیعًا فَیَجعَلَهُ فِی جَهَنَّمَ أُولَئِکَ هُمُ الخَاسِرُونَ» (ئه‌نفال:٣٧)
واته‌: «(به‌سه‌رهات و ڕووداوه‌کان) بۆ ئه‌وه‌یه‌ که: خوا که‌سانی ده‌روون‌پیس و ناپاک له‌ که‌سانی ده‌روون خاوێن و پاک جیا بکاته‌وه‌ و پیس و ناپاکه‌کانیش له‌سه‌ر یه‌ک که‌ڵه‌که‌ بکات و هه‌موویان بدات به‌ مل یه‌کدا بۆ ئه‌وه‌ی کۆیان بکاته‌وه‌ به‌گشتی، ئینجا فڕێیان بداته‌ ناو دۆزه‌خه‌وه‌، ئا ئه‌وانه‌ هه‌ر خۆیان خه‌ساره‌تمه‌ند و زه‌ره‌رمه‌ندن.»

ئه‌گه‌ر له‌و بابه‌ته‌ تێبگه‌ین ده‌بینینس که «طیب» به‌ پێچه‌وانه‌ی «خبیث»، کردار و گوفتاری واجب و سوننه‌ت و ڕه‌وا و بیر و بڕوای دروست له‌خۆی ده‌گریت. هه‌ر کرده‌وه‌یه‌کی واجب و یا سوننه‌ت و ڕه‌وا که جێی ڕه‌زامه‌ندی خوای گه‌وره‌ بێت پاک و خاوێنه‌.

ئیمان و کوفر، گوێڕایه‌ڵی و تاوان، ئه‌هلی به‌هه‌شت و ئه‌هلی دۆزه‌خ، کرده‌وه‌ی جوان و کرده‌وه‌ی ناحه‌ز و ماڵی حه‌رام و ماڵی حه‌ڵاڵ هیچیان پێکه‌وه‌ یه‌کسان نین.

ئه‌و یاسا قوڕئانییه‌ له‌ سه‌ره‌تای ئه‌و ئایه‌ته‌ پیرۆزه‌ی سوڕه‌تی مائیده‌دا هاتووه‌:

«قُل لَّا یَستَوِی الخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَو أَعجَبَکَ کَثرَهُ الخَبِیثِ فَالتَّقُوا اللهَ یَا أُولِی الألبَابِ لَعَلَّکُم تُفلِحُونَ» (مائیده‌:١٠٠)
واته‌: «(ئه‌ پێغه‌مبه‌ر(د.خ)) پێیان بڵێ: پیس و پاک یه‌کسان نین، هه‌رچه‌ند زۆریه‌تی ئه‌و پیسه‌ سه‌رنجی ڕاکێشا بێت، که‌واته‌ ئه‌ی بیرمه‌ندان له‌ خوا بترسن و پارێزکار بن، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رفراز و سه‌رکه‌وتوو بن.»

ئه‌و ئایه‌ته‌ باس له‌ هه‌موو چه‌شنی خواردن و خواردنه‌وه‌کان و ڕاو و شرۆڤه‌ی حه‌ڵاڵ و حه‌رامه‌کان ده‌کات.

بێ‌گومان مه‌به‌ستی ئه‌و ئایه‌ته‌ ته‌نیا ئه‌وه‌ نییه‌ که پێمان بڵێت که چاکه‌ و خراپه‌ یا پیس و خاوێن به‌رابه‌ر نین، چونکه ئه‌وه‌ بابه‌تێکی ده‌روونییه‌. به‌ڵکو مه‌به‌ستی ئایه‌ته‌که‌ هاندان به‌ره‌و کردار، وتار، باوه‌ڕی جوان و به‌ده‌ست‌هێنانی پاکی و جوانی و دووری له‌ ناحه‌زی و ناپاکی و چه‌په‌ڵییه‌.

له‌وه‌ی‌که هێندێک له‌ مرۆڤه‌کان به‌ره‌و وتار و کردار و شته‌ چه‌په‌ڵ و ناپه‌سه‌نده‌کان ده‌ڕۆن و زۆربه‌ی خه‌ڵکی زۆرتر گرینگی به‌ ئێستایان ده‌ده‌ن، نه‌ک داهاتوو و دونیای کاتی لایان گرینگتره‌ له‌ دواڕۆژی هه‌تاهه‌تایی، ئایه‌ته‌که‌ به‌ شێوازێکی سه‌رسووڕهێنه‌ر له‌ پیسی و چه‌په‌ڵی و ناپاکی ئاگادارمان ده‌کاته‌وه‌ تاکوو ڕێگا له‌و که‌سانه‌ ببه‌ستیت که به‌سه‌نده‌ به‌ زۆرینه‌ی ناحه‌زییه‌کان ده‌که‌ن؛ هه‌ر وه‌ک ئایه‌ته‌که‌ ده‌فه‌رموێت:

«وَ لَو أَعجَبَکَ کَثرَهٌ الخَبِیثِ» واته‌: «هه‌رچه‌ند زۆربوونی ناپاکی سه‌رسامت بکات.»

چونکه مرۆڤ له‌ هێندێک ناپاکییه‌کان جۆرێک چێژی نه‌فسی و مه‌عنه‌وی وه‌رده‌گریت، وه‌ک به‌ده‌ست‌هێنانی ماڵی حه‌رام یا چێژوه‌رگرتنی سێکسی و یا خواردن و خواردنه‌وه‌کانی حه‌رام که که‌سانێک فریو ده‌ده‌ن و پێیان سه‌رسام ده‌بن. به‌ڵام هه‌رچه‌ند ناپاکان و سه‌رخۆشان له‌ تاواندا زۆریش بن، ئه‌وه‌ ناپاکی و چه‌په‌ڵی ده‌بێته‌ هۆی بێ‌به‌ش‌بوونی ئه‌و که‌سانه‌ له‌ به‌خته‌وه‌ری و خۆشییه‌کانی هه‌تاهه‌تایی دواڕۆژ که له‌ ئایه‌تی خواره‌وه‌ ئاماژه‌ی پێ کراوه‌:

«وَ البَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ خَیرٌ عِندَ رَبِّکَ» (مه‌ریه‌م:٧۶)
واته‌: «دڵنیا بن کرده‌وه چاکه‌کان که به‌رهه‌میان ده‌مێنیته‌وه،‌ پاداشیان باشتر و چاکتره‌ لای په‌روه‌ردگارت باشترین سه‌ره‌نجامیشه‌.‌»

که‌واته‌ پیسی و چه‌په‌ڵی هه‌رچه‌ند زۆر بێت، هیچ کات له‌گه‌ڵ پاکی و بێگه‌ردی یه‌کسان نییه‌ که بانترینی پاکه‌کانیش ناسینی خوای دڵۆڤان و خۆشه‌ویستی و فه‌رمانبه‌رداری ئه‌وه‌. سه‌ره‌نجامی پابه‌ندبوون به‌ خاوێنه‌کان، ژیانێکی پاک له‌ دونیا و به‌رزه‌خ و دواڕۆژه‌ که خوای گه‌وره‌ به‌ڵێنی به‌ مرۆڤه‌ بڕواداره‌کان داوه‌: «مَن عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَکَرٍ أَو أُنثَی وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَلَنُحِییَنَّهُ حَیَاهً وَ لَنَجزِیَنَّهُم أَجرَهُم بِأحسَنِ مَا کَانُوا یَعمَلُونَ» (نه‌حل:٩٧)
واته‌: «ئه‌وه‌ی کار و کرده‌وه‌ی چاکه‌ی کردبێت، پیاو بێت یان ئافره‌ت له‌ کاتێکدا بڕوادار بێت، سوێند به‌ خوا به‌ ژیانێکی کامه‌ران و ئاسووده‌ له‌ دونیادا ده‌یژیێنین، له‌ قیامه‌تیشدا به‌ جوانتر ده‌یده‌ینه‌وه‌ له‌وه‌ی که ئه‌وان ده‌یانکرد.»

ئه‌وانه‌ که‌سانێکن که قسه‌ و کردار و ژیانیان پاک و بێگه‌رده‌ و له‌ ئاکامدا مردن و گه‌ڕانه‌وه‌شیان بۆلای خوای گه‌وره‌ هه‌ر به‌ پاکییه‌.

«الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ المَلَائِکَهُ طَیِّبِینَ» (نه‌حل:٣٢)
واته‌: «ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌مه‌رگدا فریشته‌کان دێن بۆ لایان له‌ کاتێکدا گیانی پاک و پیرۆزیان ده‌کێشن.»

داوا له‌ خوای گه‌وره‌ ده‌که‌ین که گه‌وره‌یی و چاکه‌ و دڵۆڤانی خۆیمان پێ ببه‌خشیت.

به‌ هۆی پێگه‌ی به‌رزی ئه‌و یاسایه‌ و هۆکاره‌کانی، که‌سێک که له‌ قوڕئان ورد بێته‌وه‌ سه‌رسام ده‌بێت له‌وه‌ی که قوڕئان چه‌نده‌ جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌و یاسا و کرده‌وه‌ به‌و یاسا قوڕئانییه‌ کردووه‌، بۆ نموونه‌:

1- جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌که ماڵی حه‌ڵاڵ و پاک به‌ده‌ست بێنین؛ به‌ شێوازێک که خوای گه‌وره‌ هیچ کام له‌ به‌نده‌کانی له‌ به‌ده‌ست‌هێنانی ماڵی پاک و حه‌ڵاڵ هه‌ڵنه‌واردووه‌. بابه‌تێکی گشتی دیکه‌ش هه‌یه‌ که له‌ قه‌راغ ماڵی حه‌ڵاڵ جه‌ختی له‌سه‌ر کراوه‌:

«أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الأرضِ حَلَالًا طَیِّبًا وَ لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیطَانِ إِنَّهُ لَکُم عَدُوٌّ مُّبِینٌ» (به‌قه‌ڕه‌:١۶٨)
واته‌: «ئه‌ی خه‌ڵکینه‌! له‌ ڕزق و ڕۆژی حه‌ڵاڵ و پاکی زه‌وی بخۆن و شوێن هه‌نگاوه‌کانی شه‌یتان مه‌که‌ون، چونکه بێگومان ئه‌و دوژمنێکی ئاشکراتانه‌.»

به‌ڵام خوای پایه‌به‌رز پێغه‌مبه‌ره‌کانی –که پاکترینی خه‌ڵکین له‌ بواری نه‌فسی و مه‌عنه‌وی- به‌ شێوازێکی تایبه‌ت له‌و بابه‌ته‌ ئاگادار ده‌کاته‌وه‌:

«یَا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَیِّبَاتِ وَ اعمَلُوا صَالِحًا إِنِّی بِمَا تَعمَلُونَ عَلِیمٌ» (مۆءمێنوون:۵١)
واته‌: «ئینجا وتمان: ئه‌ی گرۆی پێغه‌مبه‌ران، بخۆن له‌ ڕزق و ڕۆژیه‌ چاک و پاکه‌کان، کار و کرده‌وه‌ی چاکیش ئه‌نجام بده‌ن، به‌ڕاستی من زانام به‌ هه‌موو ئه‌و کار و کرده‌وانه‌ی که‌ ده‌یکه‌ن.»

ته‌واوی ئه‌وانه‌ به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر به‌ده‌ست‌هێنانی ماڵی پاک و حه‌ڵاڵ. پێشینیانی ساڵح زۆرتر له‌ هه‌موو که‌س له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ هه‌ستیار بوون. زۆر جار هه‌بووه‌ که که‌سێک بۆ به‌ده‌ست‌هێنانی پاروه‌ نانێکی حه‌ڵاڵ سه‌دان کیلۆمیتر له‌ وڵات و نیشتیمانی دوور ده‌که‌وته‌وه‌. تا ئه‌و جێیه‌ی که سوفیانی سووری ده‌یگوت: وه‌ده‌ست‌هێنانی ماڵی حه‌ڵاڵ، کاری پاڵه‌وانانه‌.

پێشینیانی ئێمه‌ به‌و هۆکارانه‌ی خواره‌وه‌ وه‌دووی ماڵی حه‌ڵاڵ ده‌که‌وتن:

– به‌ پێی فه‌رموودی پێغه‌مبه‌ر(د.خ)، خوای باڵاده‌ست ته‌نیا ماڵی حه‌ڵاڵ وه‌رده‌گریت.
– جه‌سته‌ی مرۆڤ هه‌ر به‌ ئه‌و ماڵه‌ گه‌شه‌ و نشه‌ی ده‌کات.

هه‌ر بۆیه‌ خوای گه‌وره‌ ڕاسپارده‌مان ده‌کات که به‌نده‌ی بڕوادار کاتێک ماڵ و سامانی زۆر بوو و گومانی ئه‌وه‌ هه‌بوو که له‌ داهاته‌که‌ی حه‌رامی تێدا بێت، ئه‌وه‌ سه‌ده‌قه‌ و به‌خشینی زۆر بکات. پێغه‌مبه‌ری ئیسلام به که‌سانێک که سه‌رقاڵی کاری بازرگانی بوون، ڕاسپارده‌ی ده‌کردن که زۆرتر ببه‌خشن. له‌ فه‌رمووده‌یه‌ک که قێیسی کوڕی ئه‌بوو غه‌ڕزه‌ گێڕاویه‌تییه‌وه‌ هاتووه‌ که: ڕۆژێک پێغه‌مبه‌ری خوا(د.خ) هاته‌ لای ئێمه‌ که به‌ کۆمه‌ڵی ده‌ڵاڵانی نێوان کڕیار و فرۆشیاران به‌ناوبانگ بووین، فه‌رمووی: ئه‌ی تاقمه‌ی بازرگانان شه‌یتان و تاوان تێکه‌ڵاوی کاری بازرگانیتان ده‌بێت، بازرگانی خۆتان به‌ به‌خشین پاک بکه‌نه‌وه‌.

به‌ڵێ ئه‌وه‌ پێگه‌ی به‌رزی به‌ده‌ست‌هێنانی ماڵی حه‌ڵاڵه‌ و پێویسته‌ له‌سه‌ر مرۆڤی خێرخواز که له‌و ڕێبازه‌وه‌ بڕوات و له‌ هه‌ر شتێکی که ببێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی‌که حه‌رام تووشی ماڵ و سامانی بێت خۆی بپارێزیت. به‌تایبه‌ت له‌و سه‌رده‌مه‌دا که نه‌ک ته‌نیا گومانی وێچوون له‌ حه‌رام به‌ ڕاده‌یه‌کی زۆر دێته‌ به‌رچاو، ته‌نانه‌ت زۆر کار و پیشه‌ی حه‌رام هه‌یه‌ که له‌ نێو خه‌ڵکیدا بۆته‌ باو. وه‌ک هێندێک له شه‌ریکه‌کانی ناوخۆیی و جیهانی که له‌ بازاری سه‌هامدا چالاکی ده‌که‌ن.

2- له‌ ڕێنماییه‌کانی ئه‌و یاسا قوڕئانییه‌ ئه‌وه‌یه‌ که هیچ کات نابێ زۆربوونی ماڵ ببێته‌ پێوه‌ری پاک‌بوون و به‌ دووربوون له‌ حه‌رامه‌کان. ئه‌و یاسایه‌ نه‌ک ته‌نیا له‌ قسه‌ و کردار و بیر و بڕوادا، به‌ڵکوو پێویسته‌ له‌ هه‌موو شتێکدا چۆنیه‌تی پێناسه‌ و ڕێژه‌ی سازگاری ئه‌و له‌گه‌ڵ شه‌ریعه‌تی پاکی ‌ئیسلام هه‌ڵسه‌نگێنین.

بۆ نموونه‌ سه‌رنج بده‌نه‌ ڕێژه‌ی که‌می شوێنکه‌وتووانی پێغه‌مبه‌ران و زۆربوونی دوژمنه‌کانیان:

«وَ إِن تُطِع أَکثَرَ مَن فِی الأرضِ یُضِلُّوکَ عَن سَبِیلِ اللهِ إِن یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِن هُم إِلَّا یَخرُصُونَ» (ئه‌نعام:١١۶)
واته‌: «خۆ ئه‌گه‌ر فه‌رمانبه‌ردار و ملکه‌چی زۆربه‌ی خه‌ڵکی سه‌رزه‌وی بیت، ئه‌وه‌ له‌ ڕێبازی خوا وێڵت ده‌که‌ن، چونکه شوێنی هیچ شتێک ناکه‌ون جگه‌ له‌ گومان و ته‌نها گۆتره‌کاری ده‌که‌ن.»

بۆ که‌سی بانگخواز گرینگه که سه‌رنج بداته‌ به‌رنامه‌ و ڕێبازی ڕاست و پاک‌بوونی، نه‌ک زۆربوونی شوێنکه‌وتووانی. که‌سێک له‌و بابه‌ته‌ تێ ده‌گات که خوای گه‌وره‌ یارمه‌تی بدات که شوێنکه‌وته‌ی ئه‌و ڕێبازه‌ پیرۆزه‌ بێت و له‌سه‌ری خۆڕاگر و ڕاوه‌ستاو بێت. چونکه زۆربوون فیتنه‌یی به‌دوا دایه‌ و که‌م‌بوون هۆی تاقی‌کردنه‌وه‌یه‌.

سه‌رنج بده‌نه‌ نموونه‌ی سێهه‌م که واتای ئه‌و یاسایه‌ شی ده‌کاته‌وه‌؛ وتار و بیر و بڕوای پووچه‌ڵ و گه‌نده‌ڵ یه‌کجار زۆرن، به‌ڵام باوه‌ڕی ڕاسته‌قینه‌ ته‌نیا یه‌ک دانه‌یه‌. خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت:

«وَ أَنَّ هَذَا صِرَاطِی مُستَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَ لَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُم عَن سَبِیلِهِ ذَلِکُم وَصَّاکُم بِهِ لَعَلَّکُم تَتَّقُونَ» (ئه‌نعام:١۵٣)
واته‌: «بێگومان ئه‌مه‌ی (که باسکرا) ڕێبازی منه‌ که ڕاسته‌ ده‌ ئێوه‌ش شوێنی بکه‌ون، شوێنی ڕێچکه‌کانی‌تر مه‌که‌ون چونکه جیاتان ده‌کاته‌وه‌ له‌ ڕێبازی خوا، ئه‌وه‌ش په‌روه‌ردگارتان فه‌رمانی پێ کردوون، بۆ ئه‌وه‌ی خواناس و پارێزکار بن.»

بێ‌گومان هه‌ر چه‌شنه‌ تام و چێژێکی که له‌ تاوان و ناپاکی دایه‌، به‌هه‌مان ڕاده‌ش‌ و بگره‌ زۆر باشتر و بانتر له‌ویش له‌ پاکیدا هه‌یه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ جیا له ئاسووده‌یی و هێمنایه‌تی و سه‌ره‌نجامی خێری پاکییه‌ که له‌ دونیا و دواڕۆژ قسمه‌تی ده‌بێت. کاتێک که‌سێکی هۆزان خۆی له‌ هه‌وا و ئاره‌زوو ده‌رباز کردبێت‌ و دڵی لێوانلێو له‌ پارێزکاری و ترسی خوا بێت، ته‌نیا خاوێنه‌کان هه‌ڵده‌بژێریت و نه‌فسی له‌ ناپاکی بێزار ده‌بێت؛ ئه‌گه‌ر له‌و ڕێبازه‌ تووشی سه‌ختی و ئازار و ژانیش بێت، له‌ کۆتاییدا به‌ ڕزگاری و سه‌رفرازی له‌ دونیا و دواڕۆژ ده‌گات. نه‌فسی خۆی ئارامی پێ ده‌به‌خشیت و به‌ زمانی دان به‌وه‌ داده‌نێت:

«قُل مَتَاعُ الدُّنیَا قَلِیلٌ وَ الآخِرَهُ خَیرٌ لِّمَنِ اتَّقَی وَ لَا تُظلَمُونَ فَتِیلًا» (نێساء:٧٧)
واته‌: «به‌وانه‌ بڵێ: ڕابواردنی ژیانی دونیا زۆر که‌م و کورته‌، ژیانی قیامه‌ت چاکتر و خۆشتر و نه‌بڕاوه‌یه‌ بۆ ئه‌و که‌سه‌ی له خوا ده‌ترسێت و پارێزکاره‌، له‌وێ به‌قه‌ده‌ر تاڵی ناوکی خورمایه‌ک سته‌میان لێ نارکرێت.»

خوایه‌ ئێمه‌ له‌ که‌سانێک بگێڕه‌ که گوفتار و کرداریان باش و سه‌ره‌نجامیان خێره‌.
«ئامین»

نووسین: د. عمر بن عبدالله المقبل
وه‌رگیڕ: کلثوم حسن زاده
سه‌رچاوه‌: ئیسلاح وێب

درێژه ی هه یه

برچسب ها

کلثوم حسن زاده

نویسنده و مترجم و شاعر ایران - آذربایجان غربی - سردشت

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

لطفا نظرات خود را با حروف کوردی یا فارسی تایپ کنید
نظرات حاوی مطلب توهین آمیز یا بی احترامی به اشخاص ، عقاید دیگران، و مغایر با قوانین کشور منتشر نمی شود
نظرات پس از تائید منتشر می شود
بستن