تاریخ

ئایا ئاژه‌ڵان ده‌چنه به‌هه‌شت؟

به‌نێوی خوای ده‌هه‌نده و دڵوڤان

باسی فتوای شه‌رع له‌باره‌ی چوونه‌ نێو به‌هه‌شتی هێندێک له‌ گیانداران

زۆر جار به‌ شێوازی جۆراوجۆر پرسیار ده‌کرێ سه‌باره‌ت له‌و قسه‌و باسانه‌ی که له‌سه‌ر زمانان هه‌ن و هه‌روه‌ها له‌ نووسراوه‌ و کتێبه‌کانیشدا تۆمار کراون که گوایا هێندێک له ئاژه‌ڵان ده‌چنه‌ به‌هه‌شت. جا بۆ ئه‌وه‌ی که بزانین حوکمه شه‌رعییه‌کان له‌و باره‌وه‌ چیان فه‌رمووه‌، ئه‌وه‌ به‌یارمه‌تی خودای په‌روه‌ردگار ده‌چینه سه‌رباسه‌که‌.

یه‌که‌م، ئه‌وه‌ قسه‌وباسی نێو خه‌ڵکی عامییه (نه‌ خوێنده‌واران و زانایان) که ده‌ڵێن هێندێک له‌و حه‌یوانانه‌ی که‌وا له‌سه‌ر زه‌وی هه‌ن، ده‌چنه‌ به‌هه‌شت. وه‌کوو وشتری حه‌زره‌تی ساڵح(سه‌لامی خوای له‌سه‌ر بێت) و سه‌گی هه‌ڤاڵانی که‌هف و ئه‌و به‌رانه‌ی که ئیبڕاهیم کردی به‌ قوربانی له‌جیاتی ئیسماعیلی کوڕی(سه‌لامی خوایان له‌سه‌ر بێت) و هه‌روه‌ها گوێدرێژه‌که‌ی عوزه‌یر پێغه‌مبه‌ر و گورگی حه‌زره‌تی یووسف و زۆر شتی له‌م بابه‌ته‌وه‌.

دووهه‌م، ئه‌گه‌ر به‌ وردی له‌و بابه‌ته‌ بکۆڵینه‌وه‌ و چاو له‌ ڕاستییه‌کاندا بخشێنین، به‌ باشی ده‌زانین که ئه‌و قسانه‌ هێندێکیان بیسراوی زانایان و هێندێکیشیان ئیسڕائیلیاتن و هیچ به‌ڵگه‌یه‌کێ ئه‌وتۆیی له‌و بواره‌وه‌ له‌ قوڕئان و فه‌رمووده‌ی ڕاستی پێغه‌مبه‌ر(دروودی خوای له‌سه‌ر بێت)دا نییه که‌ ئه‌و باسه‌ په‌سه‌ند بکات. به‌ڵکوو ئه‌وه‌ی که له‌ قوڕئان و سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر(دروودی خوای له‌سه‌ر بێت) سه‌لماوه‌، ئه‌وه‌یه‌ که ته‌واوی ئاژه‌ڵان له‌ دوای حه‌شر و حیساب و کیتاب ده‌بنه‌وه‌ به‌ گڵ. هه‌ر وه‌کوو قوڕئان ده‌فه‌رموێت: «وَ یَقُولُ الکَافِرُ یَالَیتَنِی کُنتُ تُرَابًا» (نه‌به‌ء:۴٠) واته‌: «بێباوه‌ڕ ده‌ڵێت: خۆزگه ببمایه‌وه‌ به‌ گڵ» و زیندوو نه‌کرابامه‌وه‌ بۆ ئه‌و حیساب و کیتابه‌. واته‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی که هه‌موو گیانله‌به‌ران له‌گه‌ڵ جین و ئینس کۆ ده‌کاته‌وه‌ و ئه‌و جار حیساب و کیتابی له‌گه‌ڵ کردن، ده‌یانکاته‌وه‌ به خاک. جا ئه‌و کاته‌ بێ باوه‌ڕانیش ئاوات ده‌خوازن و ده‌ڵێن خۆزگه ئێمه‌ش بباینه‌وه‌ به‌ خاک. مادام وایه‌ هه‌ڵاواردنی هه‌ر ئاژه‌ڵێک له‌ یاسای ئه‌و ئایه‌ته‌، پێویستی به‌ به‌ڵگه‌ و ده‌لیلی سه‌لماو هه‌یه‌.

سێهه‌م، جیا له‌و باسه‌ی پێشوو، ئه‌و شتانه‌ی وا نادیارن (غه‌یبی) دروست نییه که‌ تێیاندا نووقم بی و هیچشیت بۆ ناسه‌لمێت، مه‌گه‌ر له‌ لایه‌ن ئاگادار به‌ نادیاره‌کانه‌وه‌ بێت که شاهیده‌ له‌سه‌ر هه‌مووان و ئه‌ویش خوای په‌روه‌ردگاره‌.

یا که‌سێک که خوا بۆ خۆی په‌سه‌ندی بکات و هه‌ڵیبژێریت له پێغه‌مبه‌ران(سه‌لامی خوایان له‌سه‌ر بێت) هه‌ر وه‌ک له‌ سووڕه‌تی نه‌ملدا ده‌فه‌رموێت: «قُل لَا یَعلَمُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالأَرضِ الغَیبَ إلَّا اللهَ وَ مَا یَشعُرونَ أَیَّانَ یُبعَثُونَ» (نه‌مل:۶۵) واته‌: «بێژه‌ ئه‌وانه‌ی وا له‌ ئاسمانه‌کان و زه‌میندا هه‌ن، له‌ خوا به‌ده‌ر، له‌ نادیار بێخه‌به‌رن، هه‌ستیش ناکه‌ن که‌ی زیندوو ده‌کرێنه‌و‌ه». هه‌روه‌ها خوای گه‌وره له‌سه‌ر زمانی باشترین نێردراویدا ده‌فه‌رموێت: «قُل لَآ أقُولُ لَکُم عِندِی خَزائِنَ اللهِ وَ لَا أعلَمُ الغَیبَ» (ئه‌نعام:۵٠) واته‌: «بێژه‌: من به‌ ئێوه‌م نه‌گوتووه‌ که کلیدداری خه‌زێنه‌کانی خوا منم، نه‌شمگوتووه‌ که له نادیاران ئاگادارم».

له‌ ئایه‌تێکی دیشدا ده‌فه‌رموێت: «وَ لَو کُنتَ أَعلَمُ الغَیبَ لَاستَکثَرتُ مِنَ الخَیرِ وَمَا مَسَّنِیَ السُّوءُ إِن أَنَا إِلَّا نَذِیرٌ وَ بَشیرٌ لِقَومٍ یُؤمِنُونَ» (ئه‌عڕاف:١٨٨) واته‌: «ئه‌گه‌ر نادیارم زانیبان، به‌هره‌ی زۆرم گیر ده‌که‌وت و زیانێکم تووش نه‌ده‌هات. من هه‌ر ته‌نیا ئاگادارکه‌ره‌وه‌ و موژده‌ده‌رم بۆ که‌سانی بڕوادار.»

به‌ڵام خوای گه‌وره‌ هێندێک له‌ کاروباری غه‌یبی به‌ پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی عه‌تا ده‌کات و ده‌به‌خشیت، هه‌روه‌کوو ده‌فه‌رموێت: «إِلَّا مَنِ ارتَضَی مِن رَّسُولٍ فَإِنَّهُ یَسلُکُ مِن بَینِ یَدَیهِ وَ مِن خَلفِهِ رَصَدًا» (جین:٢٧) واته‌: «مه‌گه‌ر بۆ که‌سێک له‌ نێردراوه‌کانی که پێی ڕازی بێت، ئه‌و کات له‌به‌ر ده‌مییه‌وه‌ و له‌ پشتییه‌وه‌ پاسه‌وانی بۆ داده‌نێت تا نه‌ که‌س له‌وه‌وه‌ شتێک بزانێت و نه‌ که‌سیش بتوانێ زیاد و که‌می بکات». واته‌ په‌یامه‌که‌ی بێ غه‌لوغه‌ش و بێ ئه‌وه‌ی که‌س پێی بزانێت، پێی ده‌گات.

چواره‌م، مادام وایه‌ له‌سه‌ر ئه‌و فه‌رمایشانه‌ی که‌ له‌وه‌دا باسمان کرد، چوونه به‌هه‌شتی ئه‌و چوار یا پێنج یا هه‌رچه‌ندێک له‌ ئاژه‌ڵان، شتێکی نادروست و نادیاره‌ و هۆکارێکی دروست و ڕاستی له‌سه‌ر نه‌سه‌لماوه‌ که له‌ ڕوانگه‌ی شه‌رعی ئیسلامه‌وه‌ قه‌بووڵ کرابێت. هه‌ر بۆیه‌ش به‌ ڕاگه‌یاندنه‌کانی ئیسلامی ته‌وسییه‌ کراوه‌ که له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ باسانه‌، خۆ بپارێزن، مه‌گه‌ر شتێک که دروست و ڕاستبوونی به به‌ڵگه‌ و هۆکاری ڕاست و یا عیلم و زانست سه‌لمابێت. جا بۆیه‌ ته‌وسییه‌ ده‌کرێت که ئه‌و قسه‌وباسه‌ بێبنه‌مایانه‌ په‌ره‌ پێ نه‌درێت، به‌تایبه‌ت له‌ کاناڵه‌ ئیسلامییه‌کاندا، یا هه‌ر بنکه‌یه‌ک که سه‌روکاری له‌گه‌ڵ بابه‌تی دینی هه‌یه‌. پێویسته‌ که پارێزه‌رێکی ئه‌مین و باش بن، به‌تایبه‌ت له‌ باسی عه‌قیده‌ و نادیاردا (غه‌یبی).

واته‌ له‌و باسانه‌دا نووقم نه‌بن له‌ هیچ هه‌لومه‌رجێکدا. مه‌گه‌ر پاش عیلم و زانستێکی ته‌واو. ئه‌گه‌ر وانه‌بێ، ته‌واوی ئه‌وانه‌ی تێیدا ده‌خیلن، له‌ بڵاوکه‌ره‌وه‌ و نووسه‌ر و ڕاوی، هه‌موویان تووشی تاوان ده‌به‌ن. خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: «وَلَا تَقفُ مَا لَیسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ إنَّ السَّمعَ و البَصَرَ وَ الفُوادَ کُلُّ أولَئِکَ کَانَ عَنهُ مَسئُولًا» (ئیسڕا:٣۶) واته‌: «مه‌که‌وه‌ شوێن شتێکی وا که نازانی چییه و چۆنه‌، چونکه گوێچکه و چاو و دڵیش، گشتیان پرسیاریان له‌سه‌ره».

واته‌ بێ عیلم و زانیاری ده‌م له‌ قسه‌ وه‌رمه‌ده‌، بۆ ئه‌وه‌ی که ئه‌ندامه‌ هه‌ستیاره‌کانت وه‌ک گوێچکه و چاو و دڵ نه‌چنه ژێر لێپرسینه‌وه‌ و با بزانین که پرسیارمان لێ ده‌کرێت له‌ هه‌ر قسه‌یێکی که ده‌یکه‌یین و با له‌ خوا بترسین.

نووسه‌ر: دکتۆر عه‌لی مه‌حیه‌ددین قه‌ره‌داغی
وه‌رگێڕ: حه‌مزه‌ شه‌ریعه‌ت په‌نا
 سۆزی میحڕاب

برچسب ها
نمایش بیشتر

حمزه‌ شریعت پناه

سایت ســــۆزی میــــحڕاب در آذرماه 1392 با همت جمعی از اهل قلم خوشنام و گمنام تاسیس شد ســــۆزی میــــحڕاب بدون جنجال و در اوج عملگرایی به ترویج مبانی میانه روی می پردازد ســــۆزی میــــحڕاب با هیچ جریان و هیچ احدی درگیری ندارد ســــۆزی میــــحڕاب رسالتی جز همزیستی و دگرپذیری ندارد

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن