اصولقرآنقرآن و حدیث

گفتگو با دیگران از منظر قرآن(۴-۴)

دکتر فضل الهادی وزین[۱]


۹- رعایت موازین اخلاقی

یکی دیگر از پایه های استوار مساله گفتگو از نظر قرآن پایبندی انسان مسلمان به موازین اخلاقی و آراسته شدن به رفتارهای پسندیده و نیکو است که در اینجا به طور اجمال پاره ای از آنها را یاد آور می شویم:

الف) خوش رفتاری:

یکی از مهم ترین و بارزترین ویژگیهای گفتگوی دوستانه از نگاه قرآن کریم پایبندی مسلمان طرف گفتگو به نیک رفتاری و پرهیز از خشونت و سنگ دلی است، خداوند در این خصوص مؤمنان را چنین آموزش می دهد که: (ادْعُ إِلِى سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَهِ وَالْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ)[۲] [( ای پیغمبر ! ) مردمان را با سخنان استوار و بجا و اندرزهای نیکو و زیبا به راه پروردگارت فراخوان ، و با ایشان به شیوه هرچه نیکوتر و بهتر گفتگو کن‌].

گفتگویی که در فضایی آرام و بدور از خشونت و بدرفتاری صورت می پذیرد زمینه باز شدن دل طرف و پذیرش و گردن نهادن به حق را در وی فراهم می سازد ، حال آنکه قسوت قلب و خشونت باعث می شود مردم دعوتگر دینی را کنار زده و ارزشی برای سخنانش قائل نشوند، و لذا خداوند حنان منان پیامبرش را به دوری از خشونت و سنگ دلی توصیف کرده و می فرماید: (فَبِمَا رَحْمَهٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ)[۳] [از پرتو رحمت الهی است که تو با آنان ( که سر از خطّ فرمان کشیده بودند ) نرمش نمودی . و اگر درشتخوی و سنگ‌دل بودی از پیرامون تو پراکنده می‌شدند].

این آیه مبارکه پرده از روی یکی از کلیدهای مهم پیروزی دعوت پیامبر (ص) و غلبه یافتنش بر دلها را بر می دارد، که سیره عملی آن ابر مرد تاریخ مالامال از چنین رفتارهای شیرین و جذاب است و باید هر کدام از ما به هنگام حضور پای میز مذاکره  ایشان را الگو و سرمشق خویش قرار داده و از هر گونه بد رفتاری و موضع گیری خشن پرهیز نماییم.

خداوند حکیم در یکی دیگر از دستورات حیات بخشش مؤمنان را به گفتگوی انسان دوستانه با اهل کتاب فراخوانده و می فرماید: (وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْکِتَابِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ)[۴] [با اهل کتاب ( یعنی با یهودیان و مسیحیان ) جز به روشی که نیکوتر ( و نرمتر و آرامتر و به قبول نزدیکتر ) باشد ، بحث و گفتگو مکن ، مگر با کسانی از ایشان که ستم کنند ( و متوسّل به زور یا گستاخی شوند و از حدّ اعتدال در جدال ، خارج گردند . در این صورت شدّت و حدّت در مقابله با آنان بلامانع است ) ].

ب) متانت و خردورزی:

یکی دیگر از ویژگیهای گفتگو کننده مزین گشتن به صفت بردباری و پرهیز از عصبانیت و تند مزاجی است، خداوند پیامبرش را به گذشت و فرونهادن سنگ دلی فرمان داده و می فرماید: (‏ خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ ‏)[۵] [‏ گذشت داشته باش و آسانگیری کن و به کار نیک دستور بده و از نادانان چشم‌پوشی کن].

بدن شک گذشت والاتر و ارزشمندتر از فرونشاندن خشم است، زیرا عفو و گذشت عبارت از ترک مؤاخذه، پاکی درون، تسامح و بخشش اشتباهات طرف می باشد.

ج) شفقت و دلسوزی:

لازم است انسان مسلمان در حین گفتگو با دیگران زیور حق جویی و مهربانی با طرف را بر تن کند، چون او دنبال هدایت مردم و خیر خواهی برای ایشان است و نباید گفتگو را وسیله انتقام، فریب و گشودن عقده دل قرار دهد، عطوفت و مهربانی بهترین وسیله گشودن دل مخاطب و نفوذ به اعماق درونش است، و لذا خداوند مهرورز خطاب به پیامبرش می فرماید: (فَبِمَا رَحْمَهٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ)[۶]

یکی از صفات بارز پیام آوران صلح و آزادی – علیهم الصلاه و السلام – و نیکوکاران تاریخ در تعامل با پیروان و برخورد با مخالفان، مهربانی و دلسوزی بود، مؤمن آل فرعون دلسوزی و دل واپسیش را برای قوم خود ابراز داشته و می گوید: (‏ وَقَالَ الَّذِی آمَنَ یَا قَوْمِ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُم مِّثْلَ یَوْمِ الْأَحْزَابِ ‏)[۷] [‏ آن مرد با ایمان گفت : ای قوم من ! می‌ترسم همان بلائی به شما برسد که در روزگاران گذشته به گروهها و دسته‌ها رسیده است]. و یا می گوید: (‏ وَیَا قَوْمِ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ التَّنَادِ ‏)[۸] [‏ ای قوم من ! بر شما از روز صدا زدن ( که قیامت است ) می‌ترسم].

بنا بر این باید مسلمان خیر خواه مردم در حین گفتگو با دیگران دلسوزی را پیشه کرده و همواره در فکر چاره جوئی و وسیله ای مناسب جهت هدایت ایشان باشد که یکی از این راه حلها آراستن به صفت پیامبرانه رحمت و دلسوزی در همه موضع گیریها است.

د) پاسخ گویی با بهترین منطق:

یکی دیگر از ویژگیهای گفتگوی قرآنی این است که انسان مسلمان در حین انجام گفتگو خشونت را با ملایمت، دشنام و ناسزاگویی را با شیرین زبانی و تحقیر و ریشخند را با احترام پاسخ گوید، خداوند مهربان در این رابطه می فرماید: (‏ وَلَا تَسْتَوِی الْحَسَنَهُ وَلَا السَّیِّئَهُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَهٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ. ‏وَمَا یُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِینَ صَبَرُوا وَمَا یُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِیمٍ)[۹] ‏ ‏[‏ نیکی و بدی یکسان نیست .  ( هرگز بدی را با بدی ، و زشتی را با زشتی پاسخ مگوی . بلکه بدی و زشتی دیگران را ) با زیباترین طریقه و بهترین شیوه پاسخ بده . نتیجه این کار ، آن خواهد شد که کسی که میان تو و میان او دشمنانگی بوده است ، به ناگاه همچون دوست صمیمی گردد. ‏ به این خوی ( و خلق عظیم ) نمی‌رسند مگر کسانی که دارای صبر و استقامت باشند ، و بدان نمی‌رسند مگر کسانی که بهره بزرگی ( از ایمان و تقوا و اخلاق ستوده ) داشته باشند].

بر اساس این آیه باید مسلمانان در موقع گفتگو و نشستن پای میز مذاکره و چانه زنی از نظر اخلاقی بالاتر از دیگران بوده و در فکر انتقام، ناسزاگویی، تحقیر و ریشخند نباشند، که دست یافتن به چنین جایگاهی نیز جز در پرتو آراسته شدن به بردباری، خیر خواهی و نیک رفتاری میسر نخواهد بود.

۱۰- دنبال کردن عدالت و برابری 

چنانکه می دانیم اسلام دین عدالت و مهروزی بوده و پیروانش را به پوشیدن زیور والای انصاف و دادگری فرمان داده و می فرماید: (اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى)[۱۰] [دادگری کنید که دادگری ( به ویژه با دشمنان ) به پرهیزگاری نزدیکتر ( و کوتاه‌ترین راه به تقوا و بهترین وسیله برای دوری از خشم خدا ) است]. و یا می فرماید: (إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ)[۱۱] [خداوند به دادگری ، و نیکوکاری ، دستور می‌دهد].

از این رو نباید انسان مسلمان در هیچ شرایطی از مسیر صحیح دادگری منحرف شود و بلکه لازم است جانب عدالت و انصاف را با دوست و دشمن پیشه نماید، خداوند می فرماید: (وَلاَ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلاَّ تَعْدِلُواْ )[۱۲] [و دشمنانگی قومی شما را بر آن ندارد که ( با ایشان ) دادگری نکنید].

۱۱- حق جویی

نباید فراموش کنیم که قرآن کریم گفتگو با دیگران را تنها به منظور روشن شدن حق و واقعیت، متقاعد ساختن مخالفان و اقامه حجت بر ایشان تایید کرده است، از این رو لازم است روند گفتگو در فضایی آکنده از حق طلبی و دور از هر گونه اهداف و اغراض دیگری صورت پذیرد، و لذا باید انسان مسلمان – به صورت فرضی هم که باشد – احتمال آشکار شدن حق بر زبان طرف دیگر را ممکن بداند، خداوند متعال می فرماید: (‏ قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ ‏)[۱۳] [‏ ( ای پیغمبر ! به مشرکان ) بگو : چه کسی شما را از آسمانها و زمین روزی می‌رساند ( و برکات و نعمات آنها را در اختیارتان می‌گذارد ؟ اگر از روی عناد پاسخت ندادند ، خودت ) بگو : خدا . قطعاً یا ما ( مؤمنان ) و یا شما ( مشرکان ) بر هدایت یا ضلالت آشکاری هستیم .  ( چرا که عقیده ما و شما با هم تضادّ روشنی دارد . پس حتماً گروهی از ما و شما اهل هدایت و دسته‌ای گرفتار ضلالت است )].

لازم است حق را  صرف نظر از گوینده اش (یعنی نباید حق بودن سخنی را با ارزش و اعتبار گوینده اش بسنجیم) پذیرفت و نباید تحت هیچ شرایطی از قبول آن سر باز زد، خداوند می فرماید: (أَفَمَن یَهْدِی إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن یُتَّبَعَ أَمَّن لاَّ یَهِدِّیَ إِلاَّ أَن یُهْدَى)[۱۴] و لذا بر اساس نصوص قرآن کریم روبرتافتن از حق، انحراف و گمراهی به شمار می رود: (فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلاَلُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ)[۱۵]

این بود پاره ای از اصول و ارکان گفتگو با دیگران از منظر قرآن کریم که پیامبر نور و رحمت نیز (ص) آنها در سیره عملی خویش بکار گرفته و باید مسلمانان عصر حاضر هم در راستای تحقق گفتگویی هدفمند و منطقی آن مشعل فروزان را فرا روی خویش قرار داده و به اندازه یک تار مو هم از آن تخطی ننمایند.

و صلی الله و بارک علی خیر خلقه محمد و علی آله و اصحابه اجمعین

و آخر دعوانا ان الحمد لله  رب العالمین.

[۱] استاد تفسیر و علوم القرآن در دانشکده “اصول الدین” دانشگاه “الجامعه الاسلامیه” پاکستان.

[۲] نحل/ ۱۲۵٫

[۳] آل عمران / ۱۵۹٫

[۴] عنکبوت / ۴۶٫

[۵] اعراف / ۱۹۹٫

[۶] آل عمران / ۱۵۹٫

[۷] غافر / ۳۰٫

[۸] غافر / ۳۲٫

[۹] فصلت / ۳۴- ۳۵٫

[۱۰] مائده / ۸٫

[۱۱] نحل / ۹۰٫

[۱۲] مائده / ۸٫

[۱۳] سبأ / ۲۴٫

[۱۴] یونس / ۳۵٫

[۱۵] یونس / ۳۲٫

منبع
سوزی میحراب
برچسب ها

احمد عباسی

استان کردستان - بانه نویستده - مترجم - فعال دینی و اجتماعی

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

لطفا نظرات خود را با حروف کوردی یا فارسی تایپ کنید
نظرات حاوی مطلب توهین آمیز یا بی احترامی به اشخاص ، عقاید دیگران، و مغایر با قوانین کشور منتشر نمی شود
نظرات پس از تائید منتشر می شود
بستن