قرآن و حدیث

تحلیل حدیث«گذر زن،اُلاغ و سگ از جلوی نمازگزار،نمازش را باطل می کند»

 

(( یقطع الصلاه المرأه ، والحمار و الکلب ، و یقی ذلک مثل مٶخره الرحل )) مسلم – صحیح مسلم – ج۲/ص ۵۹- کتاب (۵) الصلاه /باب (۵۰) قدر ما یسیر المصلی – الحدیث (۱۱۶۷) . مسند الٳمام أحمد – ج۳۴ /ص۱۸۲ – الحدیث (۲۰۵۷۲)

یعنی : زن و الاغ و سگ باعث قطع و ابطال نماز می گردند ، برای جلوگیری از این مسئله ، نماز گزار جلو خود شیئی بگذارد که بلندی آن به اندازه ی انتهای پالان شتر باشد – معلوم است منظور پیامبر (ص) ، گذاشتن ستره می باشد – .

این حدیث یکی از جمله روایاتی است که حرفهای زیادی به دنبال داشته و شرح و توضیحات  مختلفی بر  آن داده شده است .

قبل از آنکه تبیینات  ویژه و مخصوصی را بر این فرموده انجام دهیم ، لازم می دانم  توضیحاتی  عام ارائه دهم که در بررسی این حدیث و سایر احادیث دیگر ( ان شاءالله) سودمند واقع شود .

توضیح این است که :

هنگامی که ما از صحت و سقم یک حدیث صحبت می کنیم ، باید از دو جهت آن را بررسی و موشکافی نمائیم:

۱-  سنجش و بررسی آن حدیث  از لحاظ سند ، که چگونه واز چه طریقی به دست ما رسیده است ، چه کسانی آن را روایت کرده اند ، و از چند طریق روایت شده است ، و سپس معلوم شود ، بررسی آن در این زمینه تا چه اندازه درست و بدون عیب بوده است و یا این که ضعیف بوده و دارای اشکال است .

این کار را متخصصین در این رشته از طریق معیار های ویژه و بخصوصی ، انجام داده و حکم آن را صادر می کنند .

۲-  اینکه حدیث از لحاظ معنا و مفهوم (متن) تا چه اندازه ای صحیح بوده و آیا با فرموده های دیگر و چهار چوب شریعت ، سازگار است و یا مغایرت دارد .

زیرا گاهی حدیثی داریم که از لحاظ سند هیچ گونه اشکالی بر آن وارد نیست ، اما از لحاظ متن (معنا) دارای اشکال می باشد .

 حال شاید کسی که این فرموده را روایت کرده است اما به طور شایسته آن را درک نکرده باشد یا  خوب آن را حفظ (ضبظ) ننموده ، و یا  حکم حدیثی که ایشان روایت کرده است ، منسوخ شده باشد ولی او به این موضوع پی نبرده باشد ، بعدا که آن را روایت نموده ، به شیوه ای نقل نموده که اشتباهی در آن رخ داده و با برخی از فرموده های دیگر تناقض پیدا کرده است .

بنابراین متخصصین حدیث شناس ، بهای زیادی به این موضوع داده و در این باره سخنان  و مطالب فراوانی ارائه داده اند .

اولین کسی از محدثین  که در این رشته قلم فرسایی کرده  ، فردی است به نام ابومنصور عبدالمحسن بن محمد بن علی البغدادی) (۴۱۱- ۴۸۹ هجری) ، که رساله ای نوشته و در آن بیست و پنج فرموده را آورده است که ام المومنین عایشه (رض) در مورد آنها سخن گفته و ردشان نموده و یا آنها را اصلاح کرده اند .

بعد از ایشان شخصی دیگر به نام ابو عبدالله بدرالدین زرکشی (۷۴۵ – ۷۹۴ هجری) درباره ی همین موضوع رساله ای نوشته به نام ( الٳجابه لایراد ما استدرکته عایشه علی الصحابه) که به شیوه ای گسترده تر روی اینگونه فرموده ها سخن به میان آورده است .

بعد آنان امام سیوطی  آمده و احادیثی را که ام المومنین عایشه (رض) بر آنان ایراد وارد نموده اند را در کتابی به نام ( عین الٳجابه فی استدراک عایشه علی الصحابه) جمع آوری کرده است .

معلوم است که موضوع و مضمون اینگونه رسایل و کتابها ، تعداد ی از فرمودها و احادیثی هستند که اصحاب رسول الله (ص) روایت نموده اند اما ام المومنین عایشه(رض) آنان را شنیده و رد نموده اند و یا اینکه بر آنها ایراد وارد کرده  و در صدد اصلاحشان برآمده است .

از جمله :

وقتی که عبدالله بن عمر (رضی الله عنهما) روایتی از پیامبر (ص) را نقل می کند که : (( ٳن المیت لیعذب ببکاء ٲهله علیه ))

یعنی : مرده به واسطه گریه اطرافیان و بستگانش که برایش گریه می کنند  عذاب می بیند .

بر این حدیث ام المومنین  عایشه(رض) انتقاد وارد کرده و شیوه ی فهم آن تصحیح  نموده و می فرماید :   خیر اینطور نبوده بلکه پیامبر (ص) فرموده است که : (( والذی نفسی بیده ٳنهم لیبکون علیه و ٳنه لیعذب فی قبره بذنبه )) صحیح بخاری ج۴/حدیث (۳۷۵۹) . صحیح مسلم ج۳/ حدیث (۲۱۹۷)

یعنی : این مرده حالا به خاطر انجام گناهانی که انجام داده است عذاب می بیند و بستگانش نیز برای او گریه می کنند .

 این حدیث با معنا و مفهومی که ام المومنین عایشه (رض) نقل می کند ، از روایت ابن عمر صحیح تر و درست تر به نظر می رسد ، زیرا در شرع اسلام ، هیچ فردی به سبب گناه و معصیت  کسی دیگر غذاب داده نمی شود و گریه و زاری بستگان و نافرمانی آنان برای مرده گناهی به همراه ندارد .

اکنون به بررسی این مطالب می پردازیم و در باره حدیث ( یقطع الصلاه ، المرٲه ، و الحمار و الکلب و… ) به طور خلاصه توضیحاتی ارائه خواهیم داد.

اولا : این حدیث یکی از همان احادیثی است که با چندین حدیث و روایت صحیح دیگر در این باره در تضاد بوده و ام المومنین عایشه (رض) هنگامی که آن را می شنود خیلی اندوهگین شده و شیوه ی فهم آنرا اصلاح نموده و حتی از کسانی که این را روایت کرده و به گوش مردم رسانده اند — که گویا زن و الاغ و سگ نماز را باطل می کنند — گلایه کرده است .

ایشان می فرماید :(( شبهتمونا بالحمیر و الکلاب ، والله لقد رٲیت النبی (ص) یصلی و ٳنی علی السریربینه و بین القبله مضطجعه ، فتبدوا لی الحاجه ، فٲکره ٲن ٲجلس فٲوذی النبی (ص) فٲنسل من عند رجلیه )) .[صحیح بخاری ج۱/حدیث (۴۹۲) . صحیح مسلم ج۲/حدیث( ۱۱۷۱)

یعنی : ما را به ، الاغ و سگ تشبیه کرده اید ؟ به الله قسم پیامبرخدا(ص) را دیدم  نماز می خواندند در حالی که  من در بستر خویش ما بین ایشان و قبله خوابیده بودم ، و اگر به چیزی احتیاج داشتم نمی خواستم  پیامبر (ص) را اذیت کنم ، به همین خاطر نزدیک پاهایشان خودم را می کشیدم و بیرون می آمدم .

در حدیثی دیگر ام المومنین عایشه (رض) می فرماید : (( کنت ٲنام بین یدی رسول الله (ص) و رجلای فی قبلته ، فٳذا سجد غمزنی فقبضت رجلی ، فٳذا قام بسطتهما ، قالت : والبیوت یومئذ لیس فیها مصابیح )) . [ صحیح بخاری ج ۱/حدیث  (۳۷۵) ،  صحیح مسلم ج۲/ حدیث (۱۱۷۳)

یعنی : روبروی (مقابل) پیامبر (ص) می خوابیدم – منظور زمانی که پبامبر نماز شب می خواندند – پاهایم طرف قبله ایشان قرار داشتند ، هر گاه می خواستند به سجده بروند ، دستی بر پاهایم می زد و من نیز پاهایم را جمع می کردم و اگر از سجده بلند می شدند ، پاهایم را دراز می کردم ، خانه هایمان آنوقت چراغی نداشتند – تا پیامبر (ص) بتواند پاهایش را ببیند – .

 معلوم و مسلم است که خوابیدن ام المومنین بدین شیوه جلو پیامبر (ص) به سبب کوچکی منزلشان بوده است و همه ی منازل پیامبر (ص) اینگونه بوده اند .

همچنین در حدیثی دیگر می فرماید : (( کان رسول الله (ص) یصلی صلاته من اللیل و ٲنا معترضه بینه و بین القبله کاعتراض الجنازه )) [ صحیح بخاری ج۱/حدیث (۳۷۶) و صحیح مسلم ج۲/ حدیث (۱۱۶۸)

یعنی : پیامبر(ص) مشغول خواندن نماز شب بودند  من نیز مابین ایشان و قبله مثل یک جنازه خوابیده بودم .

بر همین اساس ، ام المومنین تعجب می کرد که چگونه صحابه ی پیامبر (ص) اینگونه از یک حدیث چنین برداشتی داشته باشند که گویا (عبور) زن باعث قطع نماز و ابطال آن خواهد شد ! در حالی که پیامبر (ص) خود بدین شیوه نماز خوانده زمانی که زنی بین قبله و (نماز)ایشان قرار گرفته و نمازشان را تمام کرده است .

ثانیا : در میان همسران پیامبر(ص) تنها ام المومنین عایشه (رض) نبوده است که بر این فرموده نقد و اعتراض داشته باشد ، بلکه از همسران دیگر پیامبر(ص) نیز بوده اند که بر آن اعتراض وارد کنند  .

از جمله :

عبدالله پسر شداد می گوید : حدثتنی میمونه زوج النبی (ص) قالت : ((کان رسول الله (ص) یصلی و ٲنا حذاءه ، و ٲنا حائض و ربما اصابنی ثوبه ٳذا سجد )) [ صحیح بخاری ج۱/حدیث (۴۹۵- ۴۹۶) . صحیح مسلم ج۲/ حدیث (۱۱۷۴)

یعنی : ام المومنین میمونه همسر پیامبر(ص) به من گفت : پیامبر خدا نماز می خواند و من نیز در دوران حیض کنار ایشان بودم ، بعضی اوقات که به سجده می رفتند ، لباسهایشان به من برخورد می کردند .

پس اگر عبور زن باعث ابطال نماز شود ، چگونه ایشان در کنار پیامبر (ص) در حالی که در حالت حیض قرار داشته ، پیش پیامبر(ص) بوده اند و با وجود این پیامبر (ص) نمازشان را قطع ننموده اند .

حتی امام بخاری(رح) به دلیل  فرموده بالا فصلی جداگانه تحت عنوان (ٳذا صلی ٳلی فراش فیه حائض ) آورده است .

ابن حجر عسقلانی هنگامی که به شرح این باب از صحیح بخاری می پردازد ، می فرماید : (ٲی هل یکره ٲو لا ؟ و حدیث الباب یدل علی ٲن لا کراهه ) [ابن حجر – فتح الباری شرح صحیح بخاری – ج۱/ص ۵۹۳

یعنی : آیا جایز است رو به طرف زنی که حائض است نماز خوانده شود یا هیچ اشکالی ندارد؟

این فرموده – حدیثی که ام المومنین میمونه روایت کرده است – دلالت بر صحت نماز دارد و اینکه هیچ گونه اشکالی بر آن وارد نیست .

همچنین امام بیهقی فصلی کامل را در سنن خویش بر این باب تحت عنوان ( الدلیل علی ٲن مرور المرٲه بین یدیه لا یفسد الصلاه)  اختصاص داده است . [سنن بیهقی ج۲/ص۲۷۵ باب (۳۹۴) .

یعنی : عبور زن حائض جلو نماز گزار باعث  بطلان نماز نخواهد شد .

ثالثا : این حدیث نه تنها با شرح و توضیح و تبیین احادیث همسران پیامبر(ص) همخوانی ندارد ، بلکه با شروح  و فهم بسیاری از اصحاب نیز مغایرت دارد از جمله :

عبدالله پسر عباس (رض) می فرماید : (( جئت ٲنا والفضل بن العباس یوم عرفه ، و رسول الله (ص) یصلی بالناس ، نحن علی ٲتان لنا ، فمررنا ببعض الصف فنزلنا عنها ، و ترکناها ترتع ، ولم یقل لنا رسول الله (ص) شیئا )) [ صحیح ابن خزیمه ج۲/ص۲۲ – حدیث (۸۳۳) . سنن النسائی ج۱/ص۲۷۲ حدیث (۸۲۸) . سنن البیهقی ج۲/ص ۲۷۶ کتاب (۲) الحیض . حدیث (۳۳۱۴) . سنن الترمذی ج۲/ص ۱۶۰ – ابواب اطهاره – حدیث ۳۳۷ وقال الالبانی : حدیث صحیح

یعنی : من و فضل پسر عباس ماده الاغی به همراه داشتیم ، وقتی روز عرفه آمدیم ، پیامبر(ص) نماز می خواندند ، جلو نمازشان عبور کرده و مقداری از صف نماز را پشت سر گذراندیم ، بعدا از الاغ پیاده شده و رهایش کردیم تا بچرد ، در پایان پیامبر (ص) چیزی نفرموند( در این مورد چیزی بیان ننمودند )

معلوم است هدف ابن عباس از نقل این روایت ، پاسخی در برابر  حدیثی که می گوید عبور الاغ جلو نماز گزار نماز را باطل می کند .

به همین منظور می فرماید: پیامبر(ص) نفرمود : چرا این کار را کردید ؟ یا اینکه چرا جلو نماز عبور کردید؟ یا نمازشان را اعاده نکردند ، پس نه تنها زن بلکه الاغ نیز نماز را باطل نخواهد کرد .

امام ترمذی نیز در دنباله این حدیث میفرماید : ( و حدیث ابن عباس حدیث حسن صحیح ، والعمل علیه عند ٲکثر ٲهل العلم من ٲصحاب النبی (ص) و من بعدهم من التابعین قالوا : لا یقطع الصلاه شیء ) [ سنن االترمذی – ج۲ /ص ۱۶۰]

یعنی : حدیث ابن عباس صحیح بوده و بیشتر صحابه و تابعین بدان عمل نموده و گفته اند : که هیچ چیزی نماز را قطع ( باطل ) نمی کند .

— همچنین ابن عمر (رض) ، پاسخ اینگونه فهم از  حدیث مربوطه را داده و آن را نپسندیده اند ، سالم روایت کرده است و می گوید: (قیل لابن عمر: ٳن عبد الله بن عیاش بن ٲبی ربیعه یقول : یقطع الصلاه الکلب والحمار . فقال ابن عمر : لا یقطع صلاه المسلم شیء ) [ سنن البیهقی ج۲/ ص ۲۷۸

یعنی : به عبدالله پسر عمر گفتند : عبدالله پسر عیاش می گوید : سگ و الاغ سبب قطع نماز می گردند و آن را باطل می کنند . ابن عمر فرمود : هیچ چیز نماز مسلمان را قطع نکرده و باطل نمی کند .

— بسیاری دیگر از یاران پیامبر (ص) اینگونه شرح و آراء را نپذیرفته و بلکه آن را رد نموده اند ، از جمله : سه خلیفه ی راشد ، ابوبکر صدیق ، عثمان بن عفان ، علی بن ابی طالب ( رضی الله عنهم اجمعین) ، و بسیاری دیگر که از آوردن اسامی آنان به خاطر کمی  جا خودداری می کنیم .

همچنین چهار سر مذهب  فقه اسلامی ( ابو حنیفه ، مالک ، شافعی و احمد) به اجماع  این گونه شرح و فهم را به نسبت حدیث مورد بحث رد نموده اند .

 مبارکفوری در این باره می فرماید : ( و قال مالک و ابو حنیفه و الشافعی ( رضی الله عنهم ) و جمهور من السلف و الخلف لا تبطل الصلاه بمرور شیء من هٶلاء ) [ المبارکفوری – تحفه الٲحوذی – ج۲/ص ۲۵۹]

یعنی : امام مالک ، ابوحنیفه ، شافعی ( رضی الله عنهم ) و همچنین بیشتر عالمان از سلف و خلف گفته اند : هیچکدام از این چیزها  – زن ، الاغ ، سگ – سبب ابطال نماز نمی گردند .

رابعا : درباره ، شرح و توضیح این حدیث عالمان  آرای مختلفی دارند که مهمترین آنها عبارتند از :

۱- برخی از عالمان بر این نظرند که حکم این حدیث ، به دلیل وجود بسیاری از نصوصی که ارائه شد ، منسوخ شده  و دیگر کاربردی ندارد ، اما این رٲی بنا به دلایل زیر زیاد محکم و مورد پسند نیست .

الف : بخاطر اینکه در مسئله ی نسخ باید تاریخ وقوع  هر دو حکم و حدیث را دانسته تا بتوان گفت : فرموده بعدی ، حدیث قبل از خود را منسوخ کرده است ، اما در اینجا زمان وقوع احادیث مشخص نیستند ، به همین خاطر نمی توان حکم به نسخ آن را داد.

ب : حکم نسخ،  آخرین راه حل  برای رفع مشکل و اختلاف بیت دو نص است ، اما در اینجا می توان از طریقی آسانتر به حل آن پرداخت ، لذا حکم به نسخ آن داده نمی شود .

۲-  رٲی راجح و برتر در این باره ، که  رٲی ، نظر و موافقت اکثر عالمان را به همراه دارد ، این است که تمام احادیث وارده در این موضوع صحیح بوده و به هر یک از آنها ،  عمل خواهد شد .

اما توجیه و تبیین صحیح برای حدیث مورد بحث این است که ، هدف  حدیث در باره ی عبور زن مقابل نماز گزار ، قطع یا بطلان نماز نیست ، بلکه منظور این است که زن همیشه محل جلب نظر مرد بوده ، لذا اگر جلو نمازش عبور کند ، امکان دارد که میل و توجه مرد را به طرف خود بکشاند و کم و بیش از نمازش غافل شده و بدین سبب از ثواب و اجر نماز او کاسته شود ، بنابراین منظور از ( قطع ) در این حدیث ، قطع شیوه ی کامل آن است ( نفی الکمال) است ، نه باطل شدن آن ( نفی الصحه).

بدین ترتیب ، می توانیم همه ی احادیث و معانی آنها را با هم جمع کنیم ، زیرا همه ی روایاتی که از طریق همسران پیامبر(ص) نقل شده اند ، به زمانی اشاره دارند که هنگام خواندن نماز پیامبر (ص) ، آنان در حالت استراحت بوده و خودشان را پوشاند بودند ، و در هیچکدام از فرموده ها ، به رفت و آمد  آنان جلو نماز ایشان اشاره ای نشده است .

 در ضمن این حکم  تنها به زنان اختصاص ندارد ، بلکه عام بوده و همه ی نمازها و نمازگزاران را شامل خواهد شد و لازم است تمام نمازگزاران هنگام خواندن نماز ستره گذاشته و چشمانشان به محل سجدگاه خویش باشد و به اطرافشان نگاه نکنند و لازم است کسی بین نماز گزار و ستره او قرار نگرفته و عبور ننماید .

هر وقت نمازگزار مرد باشد یا زن ، اگر ستره گذاشته باشد  در این هنگام چیزی در مقابل او عبور کرده و نظرش را جلب نماید و یا خود به اطراف بنگرد و چیزی را ببیند که نظرش را جلب نماید ، حال مرد زن را ببیند و یا زن مرد را ، در این حالت از اجر و ثواب نمازشان کاسته خواهد شد .

در این باره ، هیچ گونه تفاوتی میان زن و مرد نیست و حکم آن تنها به زنان اختصاص ندارد و

بدین وسیله حکم  و معنای همه ی فرموده ها با هم جمع شده و روشن خواهند شد .

والسلام و رحمه الله و برکاته

✍️ نویسنده : دکتر خالد محمد صالح

ترجمه : یونس سلیمان زاده

برچسب ها

یونس سلیمان زاده

استان آذربایجان غربی- بوکان نویسنده و مترجم فعال و دعوتگر دینی

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

لطفا نظرات خود را با حروف کوردی یا فارسی تایپ کنید
نظرات حاوی مطلب توهین آمیز یا بی احترامی به اشخاص ، عقاید دیگران، و مغایر با قوانین کشور منتشر نمی شود
نظرات پس از تائید منتشر می شود
بستن