تاریخ و سیرهمقالات کوردی

‌‌‌‌ئه و گه نجه ی مرۆڤ گه نج ئه کاته وە

گومان لەوەدا نیە کە ژیانی مرۆڤەکان لە دوو بەشی سەرەکی پێکهاتوە: یەکەم، بەش و لایەنی جەستەیی، واتە ڕنگ و ڕواڵەت و گۆشت و پێست و ئێسقان و موو؛ دووهەم، لایەنی ڕۆحی و ناوەکی و بە گشتی دیوە نادیارەکەی ژیان.
ئەوەی کە مرۆڤەکان گەورە ئەەکا و ئەیکاتە گوڵی ڕازاوەی گوڵزاری بوونەوەر و جێنیشینی خوای مەزن، ڕۆح و ڕەوانە، ئەوەیە کە شاعیر و خواناسی گەورەی ئێرانی سەعدی شیرازی ـ دخ ـ زۆر جوانی فەرموە:
تن آدمی شریف است به جان آدمیت
نه همین لباس زیباست نشان آدمیت
اگر آدمی به چشم است و دهان و گوش و بینی
چـه مـیـان نـقـش دیـوار و مـیـان آدمـیـت غزلیات ـ غزل ۱۸
ئەوەیش لەبەر ئەوەیە کە پێکهاتەی یەکەم ( جەستە و ماددە ) چونکە سەرەتایەک بۆ بوونی هەیە بێگومان ڕۆژێکیش دادێ کۆتایی پێبێت، لەو ماوەیش کە لە ژیاندایە پیر و بێ‌هێز و لاواز دەبێ و هێواش هێواش وزە و تواناکانی لە دەست ئەدا و دواجار بارگە و بنە دەپێچێتەوە، لە ناو گۆڕ و ژێر خاکیشدا ئەڕزێ و ئەبێتەوە بە گڵ.
گرفتێکی‌تر کە ئەم بەشە لە پێکهاتەی مرۆ دەیخوڵقێنێ ئەوەیە کە جیاوازی لە نێوان مرۆڤەکاندا دروست دەبێ و زۆر جارانیش ئەو جیاوازیە لە ڕەنگ و ڕواڵەتی دەرەکی و زمان و کلتوور و تەنانەت شێوەزارە جۆراوجۆرەکانی ناو یەک زمانیش، سەردەکێشێ بۆ تەنگژە و شەڕ و خوێن ڕشتن و پاکتاوی نژادی و ڕەگەزی و…
بەڵام هیچ گومانی تێدا نیە کە نە تەنیا هیچکام لەو کێشە و گرفتانەی ئاماژەمان پێدا، لە بەشی دوەمدا دروست نابێ بەڵکوو ئەو گەنجینە بە نرخ و شاراوەیە کە مەعنا بە ژیان و مرۆڤایەتیدا دەبەخشێ و هەردەم بە گەنجی دەیهێڵێتەوە و ناهێڵێ تووشی بە تووشی داڕمان و پیر بوون و پووکانەوە بێت.
گەنجینەی ڕۆح و مانای ژیان هەموو مرۆڤەکان ( بە درێژایی و پانایی مێژوو ) بە زمان و ڕەنگ و کلتوورە جیاوازەکانیشەوە لێک نزیک دەکاتەوە و ئەیانکاتە برا و چرای ڕاماڵینی تاریکیە ئەنگوستەچاوەکان لە پێشیانەوە ئەگرێ. هیچ کەس و گەل و هۆز و تیرە و ناوچەیەک زیاتر و بەرزتر نابێ لەوی‌تر، هەوڵ نادەن بۆ بڕین و شێواندن و زڕاندنی نان و ناوی ئەوانی‌دی. دڕکێک لە لەشی کەسێک هەڵچەقی هەموان بۆی پەرۆشن و خەویان لێدەزڕێ و خەفەت دایان دەگرێ.
تەنانەت ڕێز و خۆشەویستی دەگاتە جێیەکی وا گەر هاودەمێکی نەبوو و تەنیا مایەوە تام و چێژ لە ژیان وەرناگرێ و خۆی بە زیانلێکەوتوو دەزانێ، هەروەکوو چۆن گەر بکەوێتە ژوورێکی تاکەکەسی و هاودەمی نەبێ ڕۆح و ڕەوانی سیس و ژاکاو ئەبێ، لە کۆمەڵگەیش بێ ئەوانی‌تر ژیان و گوزەرانی تاڵ و بەری باخی ژیانی کاڵ ئەبێ.
خاڵێکی زۆر گرینگ و جێی سەرنج ئەوەیە کە هەر شتێک پەیوەندی بە لایەنی جەستەوە بێت ( وەکوو ماڵ و سامان، پلەوپایە، و… ) بێگومان کێشە و ناتەبایی لێدەکەوێتەوە و ڕەنگە پەیوەندیەکان بپچڕێنێ، چونکە هەر کەسە و بەشی زیاتری بۆخۆی دەوێی و لەو پێناوەشدا کێبەرکێ دروست دەبێ، دواجار یان بەشی هەموان نابێ یان هەموو بە قەد یەکیان بەرناکەوێ، بۆیە ئەگەری سەرهەڵدانی ناکۆکی و ناتەبایی لەم بوارەدا زۆرە. تەنانەت زانست و زانیاریش کە نەدەبوو ببێتە هۆی کێشە و ناکۆکی نێوان مرۆڤەکان بەڵام کە بوو بە دەسکەوتێکی تەواو دونیایی و ڕواڵەتی، دەبێتە کۆڵێکی قورس و هەست و ویژدان و ڕەوان ئاڵۆز، ئارامی و ئۆقرەیی بنبڕ و مرۆ چاوچنۆک و دەست قونجاو دەکا، بە گوتەی خواناسی گەورە مەولەوی ـ دخ ـ:
علمهای اهل دل حمّالشان
علمهای اهل تن احمالشان
علم چون بر دل زند یاری شود
علم چون بر تن زند باری شود
دەفتەری یەکەم ـ بەشی ۱۵۶
گرینگیدان بەو مەعنا بەرز و بەهادارەیە کە مرۆڤ والێدەکات تەنانەت ڕابوردوانیشی خۆشبوێ و هاودڵ و هاوبیریان بێت، پێغەمبەری ئازیز و ڕابەرمان ـ ص ـ کە ئاڵاهەڵگری ئاشتی و پێکەوەژیان و ناخپەروەری بوو کاتێک دوای چوونە شاری مەدینەی پیرۆز و مەڵبەندی تەبایی و برایەتی، بینی کە جولەکەکان بەڕۆژوون لە هۆکارەکەی پرسی، ئەوانیش وڵامیان داوە کە لە وەها ڕۆژێکدابوو خوای گەورە و بە بەزەیی موسا پێغەمبەر ـ ص ـ و گەلەکەی لە ژێر نیری زوڵم و ستەمی ستەمکارێکی وەک فیرعەون و دارودەستەکەی ڕزگار کرد بۆیە لە شوکرانە و یادەوەری ئەو ڕۆژەدا ڕۆژوو ئەگرین، خۆشەویستمان فەرموی: ئێمە شایستەترین بەو شوکرانە و یادەوەریە. واتە پێغەمبەری خوا ویستی هاوسۆزی و هاودڵی خۆی لە موسای برای و گەلە چەوساوەکەی پیشان بدات گەرچی ئەوان لە گەل و ناوچە و نژادێکی‌تریش بوون، بەڵام لە پێکهاتەی ڕۆحی و مەعناداری مرۆڤدا ئەو جیاوازیانە زۆر نامۆ و نەبانن و جێیان نابێتەوە.
لە شەڕی حونەیندا ماڵ و سامانێکی فرە و فراوان کەوتە بەردەست پێغەمبەری خوا و هاوەڵان، دوای تەواو بوونی شەڕ هەموی لە نێوان جەنگاوەراندا دابەش کرد بەڵام هیچی بۆ مەدینەییەکان ( هاوەڵانی یاریدەدەر ) دانەنا، کاتێک لە هۆکارەکەیان پرسی فەرموی: ئەی ناتانهەوێ خوا و پێغەمبەرەکەی بۆ ئێوە بێت؟!!

واتە ئەوپەڕی ڕێز و حورمەتی لە هاوەڵانی تێکۆشەر و ماندوویی نەناسی مەدینەیی گرت کە بە ماڵ و سامان دڵخۆشی نەکردن، بە واتایەکی‌تر: بەشی جەستەی بۆ دانەنان بەڵکوو گرینگیدا بە لایەنی ڕۆحی و مەعنایی ژیانیان کە ئەوەیش مرۆڤ گەنج و چالاک و تەمەن درێژ دەکا و ناهێڵێ مردنی بەسەردا بێت…
ئەم لایەنە لە ژیان هێندە پڕ بایەخ و شیرینە کە تەنانەت مرۆڤەکان لەگەڵ ژینگە و گژ و گیا و ڕوەکیش ئاشت دەکاتەوە و هەست بە خۆشەویستی و نزیکی لەگەڵ ئەوانیش دەکا، ئەوەتا ئەبینین کاتێک پێغەمبەری ژینگە پارێز و نیشتیمان خۆشەویست لە شاری مەککەی زێدی باب و باپیرانی بە ناڕوا وەدەرنرا، بە چاوی پڕ لە فرمێسک و دڵی لێوان‌لێو لە داخ و خەفەتەوە ڕوی کردە زێدەکەی و فەڕموی: ” و الله ٳنکِ لٲحبّ بلاد الله ٳلیّ و لولا ٲنّ قومکِ ٲخرجونی ما خرجت منکِ ٲبداّ ” واتە: ئەی شاری مەککە! سوێند بە خوا تۆ خۆشەویسترین پارچەکانی ئەم دونیایەی بە لای منەوە، ئەگەر دانیشتوان و خزم و کەسە نەفامەکانم دەریان نەکردمایە هرگیز بە جێم نەدەهێشتی.
کاتێکیش چاوی بە شاری مەدینەی ڕۆح و گیان کەوت، فەرموی: ” ٲللهم حبِّب ٳلینا المدینه کحبّنا مکه ٲو ٲشدّ ” واتە: خوایە! مەدینەمان لەلا خۆشەویست بکە وەک مەککەت لەلا خۆشەویست کردین و بەڵکوو زیاتریش.
زۆر جاران کە چاوی بە شاخی ئوحود ئەکەوت، ئەیفەرموو: ” ٳنّ ٲُحداً جبل یحبّنا و نحبّه ” ئوحود شاخێکە خۆشی دەوێین و خۆشماندەوێ.
ئەو شاخی ئوحودەی کە یەکێک لە ناخۆشترین و تاڵترین ڕۆژەکان و بیرەوەریەکانی ژیانی پێغەمبەری خوا لەوێدا ڕویدا و هەمزەی کەڵەپیاو و چاونەترسی لە شەڕی سەر ئەو کێوە لەدەستدا بەڵام دڵە گەورە و لێوڕێژ لە خۆشەویستیەکەی ئەو جێی ڕق و قینی تیا نەدەبوەوە، چونکە ئەوی لای بەڕێزیان گرینگ و بایەخدار بوو لایەنی ڕۆح و ڕەوانی مرۆیە نەک بەشە جەستەیی و ڕواڵەتیەکە کە ڕەنگە دونیایەک کێشە و گرفت بخوڵقێنێ و ژیان تفت و تاڵ و دڵ و دەروون ناساز بکات.
یەکێک لە بنەما دینیەکان کە لە نوێژا ـ وەکوو گرینگترین شێوازی خواپەرەستی و وتووێژ و پەیوەندی لە گەڵ خوای مەزن ـ بە هەند وەردەگیرێ و هەست و دەروون دەهەژێنێ، پەیوەندی ڕۆحی لە گەڵ موسوڵمانان و هاوبیرانی ڕابوردوە. واتە دوای ئەوەی کە بەندەی نوێژ خوێن گەییە کۆتاییەکانی ئەو سەفەر و وتووێژە خۆش و ژیانبەخشە، دوای هەست کردن بە بەرپرسیاری بەرانبەر بە خوای باڵادەست و دیان نان بە وەی کە هەموو خێر و بێر و باشیەکان لە خواوە سەرچاوە دەگرێ و هەروەها دوای ڕێز و پێزانین لە هەمبەر هەوڵ و خەباتە بێ وچانەکانی پێشەوای دڵسۆز ـ ص ـ، سڵاو و خۆشەویستی برایانەی خۆی ئاراستەی تەواوی هاوڕێ و هاوبیرانی ئێستا و ڕابوردوی ئەکا بێ گوێدانە جیاوازی ڕەنگ و کلتوور و زمان و کات و شوێن ـ کە ئەمانە لێکترازان و پەرتەوازەیی دروست ئەکەن ـ، چونکە هەموان یەک دڵ و یەک گیانن و بە هەوڵ و خەباتی کۆی کۆمەڵگە جیاوازەکان ئەو چرا و ڕۆشناییە هەلکراوە و ئەو ئاڵایە شەکاوە ڕاگیراوە.
دوا وتەم:
گەلۆ براینە! وەرن با لە یادی لە دایک بوونی پێشەوای مرۆڤایەتی و ئاڵا هەڵگری ئاشتی و ئازادی و برایەتیدا واز لە جیاوازیە دەرەکی و ڕواڵەتیەکان بێنین و هەموومان لە سەر بنچینەی گەنجینەی شاراوەی ڕۆح و مەعنای ژیان کۆببینەوە، کارێک بکەین کێشە و گرفت و جیاوازیەکان قوتار بن و لە حەوت کێوان ئاوا ببن چونکە بێگومان هێز و بڕستمان لێدەبڕن، پیر و زویرمان دەکەن، و لە ئەنجامدا گەڵای درەختی تەمەنمان تووشی خەزان و هەڵوەرین دێن و پەڕەی گوڵی دڵی پاک و سازمان ناساز و ژاکاو ئەبن.
وەرن با گەنجێتی لە پێشەوای گەنج و دڵ پاک و هەست ناسکمان فێر ببین و نەهێڵین کێشە و کینە تەمەنمان کورت و بێ پیت بکەن، بەڵکوو بە پێچەوانەوە با بەهاری ژین و دینمان ڕەنگین و ڕازاوە بکەین و تەنیا بە گرتنی کۆڕ و ئاهەنگی ڕواڵەتی بۆ یادەوەری لە دایک بوونی ئەو زاتە مەزنە دڵ خۆش نەکەین و پێمان وابێ بەڕەی خۆمان لە ئاو دەرهێناوە.
براینە! گومان لەوەدا نیە هەر کەس و گرووپ و لایەنێک بنچینە و چوارچێوەی کار و تێکۆشانی لەسەر گەڕان بە دوای کێشە و جیاوازیەکانا دابڕێژێت پیت و بەرەکەت لە کارەکانی دەسڕێتەوە و تا بینەقاقەی خۆی نوقمی زەلکاوی دوبەرەکی و پەرتەوازەیی دەکات.
وەرن با یەکەوە لە بەردەم شاعیر و عارفی گەورەی گەلەکەمان، مامۆستا نالی قەبر پڕ لە نوور چۆکی شاگردی دادەین و هاوڕێ و هاودەنگ لەگەڵ ئەو، ڕوی دیدە و دەم و دڵمان بکەینە ئەو ڕێبەرە لێوەشاوە و بێ‌وێنەیەی مێژوی مرۆڤایەتی ـ ص ـ و بڵێین:
ئەی تازە جەوان! پیرم و ئوفتادە و کەوتووم
تا ماوە حەیاتم
دەستێ بدەرە دەستی شکستەم،کە بەسەر چووم
قوربانی وەفاتم
تۆ یوسفی نەو حوسنی لەسەر میسری جینانی
من پیرم و فانی
لەم کولبەیی ئەحزانە نە زیندوم و نە مردوم
هەروا بە تەماتم

ئەحمەد عەبباسی

بانە ـ چواردەی سەرماوەزی ۲۷۱۷
شانزدەی ڕەبیعی یەکەمی ۱۴۳۹

برچسب ها

احمد عباسی

استان کردستان - بانه نویستده - مترجم - فعال دینی و اجتماعی

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

لطفا نظرات خود را با حروف کوردی یا فارسی تایپ کنید
نظرات حاوی مطلب توهین آمیز یا بی احترامی به اشخاص ، عقاید دیگران، و مغایر با قوانین کشور منتشر نمی شود
نظرات پس از تائید منتشر می شود
بستن